heritage

1446. JIGAFULAGWA JILINA MATU.

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile munhu uyo olina matu gawiza. Abhanhu bhang’wilaga imihayo oigwa chiza kunguno olina matu ayo gigwaga chiza pye imihayo yabho. Umunhu ng’wunuyo aliadinhalali umuwikaji bhokwe kunguno ya wigwi bhokwe bhunubho ubho wiza. Hunagwene abhanhu bhagang’wila giki, “jigafulagwa jilina matu.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo alina masala masoga agagwiigwa chiza na bhanhu na gugikalana chiza amalange ayo agalangagwa na bhatale bhakwe, umukikalile kakwe kenako. Umunhu ng’wunuyo, agabhudegelekaga na guwikalana chiza ubhulungwa ubho agalangagwa na bhatale bhakwe bhenabho, kunguno ya masala gakwe agawiza genayo umuwikaji bhokwe bhunubho. Uweyi agayibhejaga chiza ikaya yakwe kunguno ya masala gakwe agawiza genayo, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo olina matu gawiza ayo giyigwaga chiza imihayo iyo owilagwa na bhiye, kunguno nuweyi agawikalanaga chiza ubhulangwa ubho agalangagwa na bhatale bhakwe, umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “jigafulagwa jilina matu.”

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na masala gagulikalana chiza ililange lya bhatale bhabho kugiki bhadule gujibheja chiza ikaya jabho jinijo, umuwikaji bhobho bhunubho.

Mathayo 13:1-8.

Marko 4:1-9.

Luka 8:4-8’

KISWAHILI: HUFUNDISHWA ALIYE NA MASIKIO.

Chanzo cha methali hiyo huangalia mtu yule ambaye ana masikio yenye uwezo wa kusikia vizuri. Watu hulimweleza maneno yao ambayo huyasikia vizuri kwa sababu ana masikio yenye uwezo wa kuyasikia vizuri. Mtu huyo hakuwa mbishi katika maisha yake kwa sababu ya masikio yake kuwa na uwezo mzuri wa kusikia maneno ya wenzake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “hufundishwa aliye na masikio.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ana akili nzuri za kuyaishi vizuri malezi anayofundishwa na walezi wake, katika maisha yake. Mtu huyo, huyasikiliza kwa makini na kuyaishi vizuri malezi anayofundishwa na walezi wake hao, kwa sababu ya akili nzuri alizonazo, maishani mwake. Yeye hufanikiwa vizuri katika kuilea vyema familia yake hiyo kwa sababu ya akili yake hiyo nzuri katika kuyaishi vizuri malezi aliyofundishwa na walezi wake.

Mtu hiyo, hufanana na yule aliyekuwa na masikio yenye uwezo wa kusikia vizuri maneno aliyoambiwa na wenzake, kwa sababu naye ana akili nzuri ya kuyaishi vizuri malezi anayopewa na walezi wake, maishani mwake. Ndiyo maana  watu humwambia kwamba, “hufundishwa aliye na masikio.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuwa na akili nzuri ya kuyaishi vizuri malezi wanayopewa na walezi wao, ili waweze kuzilea vyema familia zao, maishani mwao.

Mathayo 13:1-8.

Marko 4:1-9.

Luka 8:4-8.

 

ENGLISH: THE ONE WHO HAS EARS IS TAUGHT.

The source of this proverb refers to a person who has ears that can hear well. Such a person listens carefully when others speak to him, and people take time to explain things to him because he understands and values what he hears. He is not careless or foolish in his life, because his ability to listen well enables him to learn from his peers. That is why people say, “the one who has ears is taught.”

This proverb is related to a person who has a good mind and is able to live according to the upbringing taught to him by his guardians. Such a person listens attentively, understands the guidance given to him, and practices it faithfully in his life. Because of this good mind and willingness to learn, he succeeds in raising his own family well, applying the values and discipline he received from his caregivers.

This person is like the one who has ears that hear clearly the words spoken by others. In the same way, he has a mind that is open to instruction and wisdom. Because he listens, understands, and puts into practice what he is taught, people say of him, “the one who has ears is taught.”

This proverb imparts in people an importance of having an open and attentive mind, so that they may live well according to the upbringing given to them by their caregivers and, in turn, raise their families well in life.

Matthew 13:1–8.
Mark 4:1–9.
Luke 8:4–8.

 

1444. B’UH’I NA B’UH’I.

Akahayile kenako kaholelile wingi bho bhanhu abho bhalikuminga hali ntale obho. Abhanhu bhenabho bhanumbilijaga untale obho ng’wunuyo kunguno ya gubhalanhana chiza umuchalo jabho jinijo. Hunagwene bhanhu bhagawitana uwingi bho bhanhu bhenabho giki “b’uh’i na b’uh’i.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhazunya abho bhagikumingaga kunamya na gumnumbilija Mulungu unanhani obho, umuwikaji bhobho. Abhazunya bhenabho, bhagisumbyaga gunyanya Mungu, gudegeleka mhayo gokwe bho gusoma shandikwa shela, na kunumbilija kuwiza bhokwe ubho gubhalanhana chiza umuwikaji bhobho bhunubho. Abhoyi bhagapandikaga nema na mbango ja gwikala na bhuyegi umukaya jabho kunguno ya guwikalanga chiza ubhuzunya bhobho bhunubho, umukikalile kabho.

Abhanhu bhenabho bhagikolaga nabho bhalibhikuminga kunumbilija untale obho uyo agabhalanhana chiza, kunguno nabho bhagikumingaga kunamya na gunumbilija Mulungu uyo agabhalanhanaga chiza, umuwikaji bhobho. Hunagwene abhanhu bhagawitanaga uwikumingi bhobho giki, “b’uh’i na b’uh’i.”

Akahayile kenako kalanga bhazunya higulya ya guwikalana chiza ubhuzunya bhobho bho gugikalana chiza amalagilo ga ng’wa Mulungu, kugiki bhadule gupandika mbango ja gujilela chiza ikaya jabho mpaga bhashige Ng’wigulu.

Ufunuo 7:9.

Mwanzo 1:28-31.

Mwanzo 15:4-6.

KISWAHILI: UMATI NA UMATI.

Msemo huo, huongelea wingi wa watu waliokusanyika kwa kiongozi wao. Watu hao, walikusanyika kwa lengo la kumshukuru kiongozi wao huo kwa kuwaongoza na kuwalinda vizuri katika kijiji chao hicho. Ndiyo maana watu waliuita wingi wa watu hao jina la “umati na umati.”

Msemo huo hulinganishwa kwa wakristo wale ambao hukusanyika kumuabudu na kumshukuru Mungu awalindaye, maishani mwao. Wakristo hao, hukusanyika, kumwabudu Mungu, kumsikiliza kwa kusoma Biblia, na kumshukuru kwa wema na ulinzi wake anaowajalia, katika maisha yao. Wao hufanikiwa kupata nema na baraka za kuishi kwa furaha katika familia zao, kwa sababu ya kuuishi vyema ukristo wao huo, maishani mwao.

Watu hao, hufanana na wale waliokusanyika kumshukuru kiongozi wao aliyewalinda vyema, kwa sababu nao hukusanyika kumwabudu na kumshukuru Mungu kwa wema na ulinzi wake anaowajalia, maishani mwao. Ndiyo maana watu huuita mkusanyika wao huo jina la “umati na umati.”

Msemo huo, hufundisha wakristo juu ya kuuishi vyema ukristo wao kwa kuyaishi vizuri maagizo ya Mungu, ili waweze kupata baraka za kuzilea vyema familia zao, na kufika Mbinguni.

Ufunuo 7:9.

Mwanzo 1:28-31.

Mwanzo 15:4-6.

 

ENGLISH: CROWD AND CROWD.

This saying refers to a large gathering of people assembled around their leader. The people come together to thank their leader for guiding them well and protecting their village. Because of the great number of people gathered in unity, this assembly is called “crowd and crowd.”

This saying is compared to Christians who gather together to worship and thank God, who protects them in their lives. These Christians come together to praise God, and listen to Him through reading the Bible, as well as giving thanks for His goodness and protection. By living their Christian faith faithfully, they receive blessings and graces that enable them to live happily and peacefully in their families.

Just as the people gathered to thank their leader for his care and protection, Christians also gather to worship and thank God for His constant goodness and protection in their lives. For this reason, their gathering is also called “crowd and crowd.”

This saying teaches Christians the importance of living their faith well by obeying God’s commandments. By doing so, they receive blessings in their family life and are guided on the path that leads to Heaven.

Revelation 7:9.

Genesis 1:28–31.

Genesis 15:4–6.

 

1442. JILEGESA.

Akahayile kenako kalolile tushinu tudododo uto tugabhugusaga manti na malubab’o bho gulegesa. Utoi tudulile gulikenagula nulu linti litale mpaga tuligwisha kunguno ya bhuli bhoto bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagatwitanaga giki, “jilegesa.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo ali nsigani ogubhalisanya bhanhu, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agabhasigaga bho gubhayomba shibhi abhiye na gubhalisanya mpaka nose oyibhulaga ikaya yabho, kunguno ya bhusigani bhokwe ubhogubhalisanya bhanhu bhunubho, umuwikaji bhokwe. Uweyi agaikenagulaga ikaya yakwe kunguno ya bhusigani bhokwe ubho ubhogubhalisanya bhanhu bhunubho, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nu tushinu uto tugalegesaga manti bho gugalya mpaga gagwa, kunguno nuweyi agabhasigaga bho gubhalisanya abhanhu mpaga bhiduma, umuwikaji bhokwe. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki, “jilegesa.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya guleka bhusigani bho gubhalisanya abhanhu kugiki bhadule kujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho bhunubho.

Zaburi 23:1-6.

Kutoka 6:6-8.

Ayubu 6:1-4.

KISWAHILI: KIPEKECHA.

Msemo huo, huangalia wadudu wadogo wadogo ambao hula miti au mbao kwa kupekecha. Wadudu hao wanaweza kuharibu hata mti mkuwa kwa kuupekecha mpaga ukaanguka kwa sababu ya ulaji wao huo. Ndiyo maana watu huwaita wadudu hao jina la “kipekecha.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni msengenyaji wa kugombanisha watu, katika maisha yake. Mtu huyo, huwasengenya watu kwa kuwagombanisha mpaka anafunja familia zao, kwa sababu ya usengenyaji wake huo wa kugombanisha watu, maishani mwake. Yeye huitenganisha familia yake kwa sababu ya usengenyaji wake huo wa kugombanisha watu, katika maisha yake hayo.

Mtu huyo, hufanana na wale wadudu wanaangusha miti mikubwa kwa kuipekecha, kwa sababu naye hutenganisha familia kwa maneno yake ya usengenyaji huo wa kugombanisha watu, maishani mwake. Ndiyo maana watu humuita jina la “kipekecha.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuacha usengenyaji wa kugombanisha watu maishani mwao, ili waweze kuzilea vyema familia zao, katika maisha yao.

Zaburi 23:1-6.

Kutoka 6:6-8.

Ayubu 6:1-4.

 

ENGLISH: TREE EATERS.

This saying refers to small insects that eat trees or wood by gnawing. Although they are small, these insects can destroy even a very large tree by eating it slowly from the inside until it finally falls. Because of this destructive behavior, people call them “tree eaters.”

This saying is compared to a person who is a gossiper and a troublemaker in life. Such a person spreads gossip among people, causing quarrels, hatred, and division. Through careless and harmful words, the gossiper gradually destroys relationships and even breaks families apart, just as the insects destroy a tree little by little.

Like the insects that bring down a strong tree by constant gnawing, a gossiper destroys families and communities through repeated words that cause conflict. That is why such a person is also called a “tree eater.”

This saying imparts in people an idea of avoiding gossip and actions that create conflict. It encourages self-control in speech, peace among people, and the protection of families, so that homes and communities may grow strong instead of being destroyed from within.

Psalm 23:1–6.

Exodus 6:6–8.

Job 6:1–4.  

 

1441. NILEKAGE NIYAGALULE.

Akahayile kenako kahoyelile bhanhu bhabhili abho bhikalaga kihamo. Abhanhu bhenabho bhalibhaduma ugujilanija lihamo kunguno uungi onkelelaga ung’wiye mpaga nose uikala na bhusunduhazu umumoyo gokwe. Ung’wiye ng’wunuyo aganoga nose ugwikala na bhusunduhazu bhunubho mpaga nose wiyangula gulekana nang’hwe. Hunagwene agayomba giki, “nilekage niyagalule.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhitoji abho bhali na bhushilimu bho gwikelela, umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho bhuli ng’wene agiganikaga giki, alina masala mingi kulebha ung’wiye kunguno ya bhushilimu bhobho bhunubho, umuwikaji bhobho. Abhoyi bhagadumaga uguyilela chiza ikaya yabho kuguno ya bhushilimu bhobho bhunubho, umukikalile kabho kenako.

Abhanhu bhenabho bhagikolaga nabho bhagaduma ugwikala kihamo mpaga nose bhulekana, kunguno nabhoyi bhali na bhushilimu bho gwikelela mpaga nose bhaduma uguilela chiza ikaya yabho, umuwikaji bhobho bhunubho. Hunagwene bhuli gwene agiganikaga gung’wila ung’wiye giki, “nilekage niyagalule.”

Akahayile kenako kalanga bhitoji hugulya ya guleka bhushilimu bho gwikelela kugiki bhadule gujilela chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho bhunubho.

Isaya 61:1-3.

Matendo 2:42.

Matendo 4:32.

Wagalatia 5:22.

Mathayo 18:20.

KISWAHILI: NIACHE HURU.

Msemo huo huongelea watu wawili walioishi pamoja. Watu hao walishindwa kuendana pamoja kwa sababu mmoja alikuwa na ujeuri wa kumpunja mwenzake mpaka mwishowe huyo mwenzake alianza kuishi kwa huzuni moyoni mwake. Mwenzake huyo, alichoka kuishi katika huzuni hiyo akaamua kuachana naye. Ndiyo maana alisema kwamba, “niache huru.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa wana ndoa wale wenye ujeuri wa kupunjana katika maisha yao. Watu hayo, kila mmoja hujifikiria kwamba ana akili nyingi kuliko mwenzake kwa sababu ya ujeuri wao huo wa kudharauriana, maishani mwao. Wao hushindwa kuilea vyema familia yao hiyo kwa sababu ya ujeuri wao huo wa kudharauriana, katika maisha yao hayo.

Msemo huo hulinganishwa kwa wale walioshindwa kuishi pamoja mpaka mwishowe wakaachana kwa sababu nao wana ujeuri wa kudharaurina mpaka mwishowe wanashindwa kuilea vyema familia yao, maishani mwao. Ndiyo maana kila mmoja wao hufikiria kumwambia mwenzake kwamba, “niache huru.”

Msemo huo, hufundisha wana ndoa juu ya kuacha ujeuri wa kudharauriana katika maisha yao, ili waweze kuzilea vyema familia zao, maishani mwao.

Isaya 61:1-3.

Matendo 2:42.

Matendo 4:32.

Wagalatia 5:22.

Mathayo 18:20.

 

ENGLISH: LET ME BE FREE

This saying speaks about two people who lived together but failed to live in harmony. One of them repeatedly despised and belittled the other. As a result, the one who was despised began to live with deep sadness in his heart. Eventually, tired of carrying this pain, he chose to leave. That decision gave rise to the words, “Let me be free.”

The saying is especially relevant to married couples who despise one another in their daily lives. Each spouse believes himself or herself to be wiser or more important than the other. This attitude of contempt destroys mutual respect and love, and as a result, such couples fail to raise their family well.

It also applies to people who were unable to continue living together and finally separated. Their relationship broke down because of constant belittling and lack of respect. When unity disappears and family life collapses, each person eventually feels compelled to say to the other, “Let me be free.”

This saying teaches married couples, and all who live in close relationships to abandon the violence of despising and belittling one another. Only through respect, love, and humility can families be built up and children be raised well.

Isaiah 61:1–3 – God’s mission of healing the brokenhearted and setting the oppressed free.

Acts 2:42 – The call to unity, fellowship, and shared life.

Acts 4:32 – Living together in one heart and mind.

Galatians 5:22 – The fruits of the Spirit that sustain healthy relationships.

Matthew 18:20 – God’s presence where people gather in unity.

 

1440. NAJA.

Aho kale olihoyi munhu uyo agasumba lugendo lo guja bhugeni. Umunhu ng’wunuyo agabhitana abhanwani bhakwe bhuja aha kaya yakwe kunguno ya gubhalaga. Aho bhaja abhanwani bhakwe bhenabho abhagabhawila giki bhikale mhola uweyi aligeniha. Hunagwene agayomba giki, “naja.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agikalaga chiza na bhanhu bha ha kaya yake. Umunhu ng’wunuyo, agabhalangaga lilange lya gwikala bhitogilwe chiza bho gwiyambilija gutumama milimo yabho chiza, kunguno ya bhutungilija bhokwe bhunubho umuwikaji bhokwe. Uweyi apandikaga mbango ja gwikala na bhuyegi aha kaya yakwe yiniyo kunguno ya bhutungilija bhokwe bhunubho ubho guyilela chiza ikaya yakwe, umukikalile kakwe kenako.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo agabhitana gubhalaga abhanwani bhakwe aho ohaya gugeniha, kunguno nuweyi agajaga gujubhalanga lilange lya gwikala chiza na bhanhu umuwikaji bhokwe. Hunagwene ulu alibhalaga agayombaga giki, “naja.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhutungilija bho gubhalela chiza abhanhu bhabho, kugiki bhadule gwikala na bhuyegi umukaya jabho jinijo.

Kutoka 18:27.

1Wafalme 8:66.

Marko 6:46.

2 Wakorintho 2:13.

KISWAHILI: NAENDA.

Hapo zamani alikuwepo mtu aliyetaka kusafiri kwenda ugenini. Mtu huyo aliwaita rafiki zake kwenda nyumbani kwake kwa sababu alitaka kuwaaga. Walipofika kwake wale rafiki zake aliwaambia wakae salama kwa sababu yeye alikuwa anaenda ugenini. Ndiyo maana aliwaambia kwamba, “naenda.”

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule anayeishi vizuri na watu wa nyumbani mwake katika maisha yake. Mtu huyo, huwafundisha watu wake malezi ya kuishi kwa upendo wakisaidiana vizuri katika kufanya kazi zao, kwa sababu ya uaminifu wake huo maishani mwake. Yeye hupata baraka za kuishi kwa furaha katika familia yake hiyo kwa kwa sababu ya uaminifu wake huo wa kuwafundisha malezi mema watu wake, katika maisha yake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyewaita rafiki zake ili awaage alipotaka kusafiri, kwa sababu naye kuenda kuwafundisha malezi mema watu wake katika maisha yake. Ndiyo maana anapotaka kuwaacha huwaambia kwamba, “naenda.”

Msemo huyo, hufundisha watu juu ya kuwa na uaminifu wa kuwalea vyema watu wao, ili waweze kuishi kwa furaha katika familia zao, maishani mwao.

Kutoka 18:27.

1Wafalme 8:66.

Marko 6:46.

2 Wakorintho 2:13.

ENGLISH: I AM GOING.

Once upon a time, there was a man who wanted to travel abroad. Before leaving, he invited his friends to his house so that he could say goodbye to them. When they arrived, he spoke to them kindly and encouraged them to live safely and peacefully together, because he was about to depart. That is why he said to them, I am going.”

This saying is equated to a person who lives well with the people in his household. Such a person teaches his family good upbringing: to live with love, to help one another, and to work together honestly. Because of his integrity and good example, he receives blessings and lives happily with his family.

This person is like the man who called his friends together before his journey. Before leaving, he made sure to leave behind good teachings and wise guidance. In the same way, a responsible person prepares his people well before he departs, whether through words, actions, or example. That is why he can confidently say, “I am going.

This saying teaches the importance of honesty, responsibility, and good upbringing, so that people may live in peace and happiness within their families and communities.

Exodus 18:27

1 Kings 8:66

Mark 6:46

2 Corinthians 2:13.