Sukuma Sayings

1115. NALI HAB’I LYEHAGA NIME HASOGA.

Akahayile kenako kingilile kubhanhu abho bhilomelaga bho gutumila simu. Umumahayo gabho genayo igamanyika giki bhadiyelelagwa chiza kunguno ya lipande ilo bhalibhimila. Umo obho wiyangula guchola ipande lisoga ilyagudula gwiyigwa chiza umumahoya gabho genayo. Hunagwene agang’wila ung’wiye giki, “nali hab’i lyehaga nime hasoga.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agahoyaga chiza na bhanhu bhakwe umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agatumilaga ilaka lyawiza ilo ligang’wambilija ugubhalela chiza abhanhu bhakwe, kunguno ya bhutungilija bhokwe bhunubho. Uweyi agikalaga widebhile na bhanhu bhingi abho agabhalangaga nhungwa ja gwikala chiza na bhichabho, kunguno ya witegeleja bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga nuyo agachola ipande lya wiza ilyaguhoya chiza nu ng’wiye, kunguno nuweyi agahoyaga bho gutumila ilaka lya gwiyiigwa chiza nabhiye umumahoya gakwe. Hunagwene agayombaga giki, “nali hab’i lyehaga nime hasoga.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya guchola wasa wiza bho guhoya na bhichabho, kugiki bhadule kujilela chiza ikaya jabho umuwikaji bhobho.

Marko 6:30-33.

KISWAHILI: NIKO PABAYA SUBIRI NISIMAME PAZURI.

Msemo huo ulianzia kwa watu waliokuwa wakiongea kwa kutumia simu. Watu hao walibaini kwamba, hawaelewani vizuri katika maongezi yao hayo. Ndipo mmoja wao aliamua kutafuta sehemu nzuri ya kumwezesha kuelewana vizuri na mwenzake katika maongezi yao hao. Ndiyo maana alisema kwamba, “niko pabaya subiri nisimame pazuri.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huongea vizuri na watu wake katika maisha yake. Mtu huyo, hutumia sauti na kauli nzuri ambayo humsaidia katika kuwalea vizuri watu wake hao, kwa sababu ya uaminifu wake huo. Yeye hufahamiana na watu wengi ambao huwafundisha tabia njema za kuishi vizuri na wenzao, kwa sababu ya unyofu wake huo wa moyo, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyetafuta sehemu nzuri ya kuongea vizuri na mwenzake, kwa sababu naye hutumia lugha na kauli nzuri ya kumwezesha kuelewana vizuri na wenzake, katika maongezi yake. Ndiyo maana husema kwamba, “niko pabaya subiri nisimame pazuri.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kutafuta nafasi nzuri ya kuwawezesha kuelewana vizuri na wenzao katika maongezi yao, ili waweze kuzilea vizuri familia zao, maishani mwao.

Marko 6:30-33.

seeing-2359566__480

man-1868730__480

man-2359561__480

ENGLISH: I AM AT A BAD AREA WAIT FOR ME UNTIL I STAND UP AT A GOOD ONE.

This saying started from people who were talking on the phone. These people noted that they did not understand each other well in their conversation. Then one of them decided to find a good place enough to enable him understand each other better in their conversation. That is why he said that, “I am at a bad area wait for me until I stand up at a good one.”

This saying is compared to a person who speaks well with his people in his life. Such person, uses good voice and statement can help him in raising well his people, because of his honesty. He gets to know many people whom he teaches good habits enough to live well with their nobles, because of his sincerity of heart in life.

This person is similar to the one who looked for a good place enough to speak well with his partner, because he also uses good language and phrases for enabling him understand well with his colleagues, in his conversation. That is why he says, “I am at a bad area wait for me until I stand up at a good one.”

This saying teaches people about finding a good opportunity enough to enable them understand each other well in their conversations, so that they can nicely raise their families, in their lives.

Mark 6:30-33.

1114. NAHINJAGA NIGUNAGI.

Olihoyi munhu uyo ukilaga mongo umuchalo ja Ng’watuma. Umunhu ng’wunuyo wiganikaga giki agudula ugugukila umongo gunuyo kunguno ya bhumani bho guhega bhokwe. Ohaimanila goyunhebha umongo gunuyo mpaga nose uyulomba bhanhu bhanguhe hoyi gung’wambilija, kunguno gugayumaja inguzu jakwe. Hunagwene agayomba giki, “nahinjaga nigunagi.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agitulaga bhumani bho bhuli mhayo bho gubhadalaha abhiye, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agiganikaga giki alina masala mingi gulebha abhiye kunguno ya libhengwe lyakwe linilo. Uweyi apandikaga makoye ga gumala jiliwa aha ng’wake henaho, kunguno ya gubhadalaha abhanhu abho bhadulile gung’wambilija umuwikaji bhokwe bhunubho.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga nuyo agagudalaha umongo uyo gugahaya gunjana gunuyo, kunguno nuweyi agabhadalahaga abhiye abho bhadulile gung’wambilija mpaga olemelwa na wandwa gubhitana giki bhang’wambilije. Hunagwene agayombaga giki, “Nahinjaga nigunagi.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza nikujo ukubhanhu bho kuleka gubhabyeda abhiye, kugiki bhuli ng’wene adule ugubhushigila uwitanwa bhokwe, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi umuwikaji bhobho.

Zaburi 69:1-5.

Luka 1: 68 – 71.

Zaburi 77:2-4.

 

KISWAHILI: NIMEZIDIWA NISAIDIENI.

Alikuwepo mtu mmoja aliyekuwa akivuka mto kwenye kijiji cha Mwatuma. Mtu huyo, alikuwa akifikiri kwamba angeweza kuuvuka mto huo kwa sababu ya utalaam wake wa kuogelea. Alishtukia ule mto ukaanza kumzidi nguvu mpata mwishowe alilazimika kuomba msaada kutoka kwa watu wengine kwa sababu ya yeye kuanza kuishiwa nguvu.  Ndiyo maana alisema kwamba, “nimezidiwa nisaidieni.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hujidai kujua kila kitu kwa kuwadharau wenzake, katika maisha yake. Mtu huyo, hujifikiria kwamba ana akili nyingi kuliko wenzake wote kwa sababu ya dharau yake hiyo kwa watu. Yeye hupata matatizo ya kuishiwa chakula kwenye familia yake, kwa sababu ya kuwadharau watu wale ambao wangemsaidia, katika maisha hake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyetaka kuvuka mto uliotaka kumpeleka mpata akasaidiwa na watu, kwa sababu naye huwadharau wenzake ambao wanaweza kumsaidia katika maisha yake. Ndiyo maana yeye husema kwamba, “nimezidiwa nisaidieni.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na heshima kwa watu kwa kuachana na dharau kwa wenzao, ili kila mmoja aweze kuufikia wito wake, na kupata mafanikio mengi, katika maisha yake.

Zaburi 69:1-5.

Luka 1: 68 – 71.

Zaburi 77:2-4.

 

ENGLISH: I HAVE BEEN OVERWHELMED, HELP ME.

There was a man who was crossing the river in the village of Mwatuma. He thought that he could manage crossing it because of his swimming skills. He was shocked that the river started to overpower him until he finally had to ask for help from other people because he started losing his strength. That is why he said, “I have been overwhelmed, help me.”

This saying is equated to a person who claims to know everything by despising his colleagues, in his life. Such person thinks that he is more intelligent than all his nobles because of his contempt to them. He experiences problems of running out of food in his family, because of despising the people who could help him, in his life.

This person resembles the one who wanted to cross the river that overhelmed him until he got help from people, because he also despises his colleagues who can help him in his life. That is why he says, “I have been overwhelmed, help me.”

This saying teaches people about having respect to people by stopping despising them, so that they can get a lot of successes in their lives.

Psalm 69:1-5.

Luke 1: 68 – 71.

Psalm 77:2-4.

 

river-trading-4215417__480

elephants-250663__480

boat-1982943__480

1113. NALINDUHU UGUKANGWA.

Akahayile kenako kanhoyelile munhu uyo olidakangagwa umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, oliang’wisanije Se uyo oli na nguzu ja gubhaheb’a pye abhose abho bhang’wibhonelaga umuchalo jakwe. Hunagwene ung’wana okwe ng’wunuyo, agayomba giki, “nalinduhu ugukangwa.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo ang’wisanije Mulungu umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo alina guzunya gutale ukuli Mulungu kunguno amanile igiki Uwei adulile yose na adikomile guhewa na Jisunva josejose. Uweyi agikalaga mhola aha kaya yakwe kihamo na bhanhu bhakwe, kunguno ya gung’wisanya Mulungu uyo agabhalang’hanaga makanza gose abhanhu, umuwikaji bhobho.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nu ng’wana uyo oliang’wisanije myaji okwe uyo oli na nguzu ningi, kunguno nuweyi ang’wisanije Mulungu uyo alinduja o jose, umuwikaji bhokwe. Hunagwene agayombaga giki, “nalinduhu ugukangwa.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gunzunya na gung’wisanya Mulungu uyo adulile gubhalang’hana chiza umubhulamu bhobho, kugiki bhadule gwikala bho mholele, umukaya jabho.

Zaburi 71:1-6.

Mathayo 6:25-27.

Zaburi 7:2-3.

Mathayo 11: 27-30.

Zaburi 3:2-4.

KISWAHILI: SIKO KUTISHWA.

Msemo huo huongelea juu ya mtu yule ambaye hatishwi katika maisha yake. Mtu huyo, ana baba yake anayemtegemea ambaye ana nguvu nyingi za kumwezesha kuwashinda wote wanaomuonea katika kijiji chake. Ndiyo maana mtoto wake huyo, husema kwamba, “siko kutishwa.”

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye humtegemea Mungu katika maisha yake. Mtu huyo, alishamwamini Mungu kwa imani kubwa kwa sababu Yeye aweza yote na hashindwi na viumbe wake. Yeye huishi salama pamoja na wanafamilia wake kwa sababu ya kumtegemea Mungu aliyeumba vitu vyote, katika maisha yake.

Mtu huyo, hufanana na yule mtoto aliyemtegemea baba yake aliyekuwa na nguvu nyingi, kwa sababu naye pia humtegemea Mungu awezaye yote. Ndiyo maana yeye husema kwamba, “siko kutishwa.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kumwamini Mungu na kumtegemea Yeye maishani mwao, ili waweze kuishi kwa amani, katika familia zao.

Zaburi 71:1-6.

Mathayo 6:25-27.

Zaburi 7:2-3.

Mathayo 11: 27-30.

Zaburi 3:2-4.

father-5469311__480

fall-7584009__480

ENGLISH: I AM NOT THREATENED.

This saying speaks about the person who is not threatened in his life. Such person has a father to whom he depends on because of Him having a lot of power enough to enable him defeat all those who hate him in his village. That is why his son, says that, “I am not threatened.”

This saying is related to the person who depends on God in his life. Such person believed in God with great faith because He can do everything and He does not fail His creatures. He lives safely with his family members because of relying on God, who created all things.

This person is like the child who depended on his father who had a lot of power, because he also depends on God who can do everything. That is why he says that, “I am not threatened.”

This saying, imparts in people an idea of believing in God and relying on Him in their lives, so that they can live in peace with one another in their families.

Psalm 71:1-6.

Matthew 6:25-27.

Psalm 7:2-3.

Matthew 11: 27-30.

Psalm 3:2-4.

father-and-daughter-6585096__480

1109. ABHENABHO BHAKALIMANZILA BHABEHA MASU MINGI.

Akahayile kenako kalolile bhanhu abho bhalimaga ngunda ha bihi na nzila. Abhanhu bhenabho bhagishiyagwa na bhanhu bhingi abho bhabhitaga ha nzila yiniyo kunguno ya bhubihi bho ngunda gunuyo ni njia yiniyo. Abhoyi bhabhizaga guti giki bhalibeha masu ga bhanhu abho bhabhitaga hoyi bhabhagisha bhuli makanza. Hunagwene abhanhu bhagabhawila giki “abhenabho bhakalimanzila bhabeha masu mingi.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhakima abho bhagikalaga b’iyunga sagala umukikalile kabho. Abhakima bhenabho bhagamanaga bhugalukija bhagosha kunguno ya bhulamba bhobho bhunubho umukikalile kabho. Abhoyi bhagadumaga ugujibheja ikaya jabho kunguno ya gumana bhiyunga sagala chiniko umuwikaji bhobho.

Abhakima bhenabho bhagikolaga na bhanhu abho bhalimaga ha nzila iyo bhagishiyagwa na bhanhu bhingi, kunguno nabhoyi bhagikalaga na bhagosha bhingi, umuwikaji bhobho. Hunagwene abhanhu bhagabhawilaga giki, “abhenabho bhakalimanzila bhabeha masu mingi.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza bhib’embu umuwitoji bhobho, kugiki bhadule gubhalela chiza abhana bhabho bhenabho, umuwikaji bhobho.

Mathayo 5:27-32.

Yoshua Bin Sira 9:1-9.

KISWAHILI: HAO WALIMA NJIA WAMEVUTA HARUFU NYINGI.

Msemo huo huangalia watu waliolima shamba lao karibu na njia. Watu hao walikuwa wakisalimiwa na watu wengi kwenye shamba lao hilo kwa sababu ya kuwa karibu sana na njia hiyo. Wao walikuwa kama hananusa harufu za watu wote waliopitia kwenye njia hiyo. Ndiyo maana watu waliwaambia kwamba. “Hao walima njia wamevuta harufu nyingi.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa wanawake wale ambao hutembea hovyo katika maisha yao. Wanawake hao, hubadilisha wanaume mara nyingi kwa sababu ya umalaya wao huo katika maisha yao. Wao hushindwa kuiendeleza miji yao kwa sababu ya kupenda kudhurula hovyo kwao huko, maishani mwao.

Wanawake hao hufanana na wale wakulima waliolima shamba lao karibu na njia wakawa wakisalimiwa na watu wengi, kwa sababu nao huishi na wanaume wengi katika maisha yao. Ndiyo maana watu huwaambia kwamba “Hao walima njia wamevuta harufu nyingi.”

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa watulivu katika maisha yao ya ndoa, ili waweze kuzilea vizuri familia zao, maishani mwao.

Mathayo 5:27-32.

Yoshua Bin Sira 9:1-9.

farmer-2839112__480

farmer-6318173__480

asia-4465960__480

ENGLISH: THOSE TILLING THE ROAD HAVE INHALED A LOT OF SMELL.

This saying refers to the people who cultivated their fields near the road. Those people were greeted by many people on their farm because of being so close to such road. They were like smelling the scents of all the people who passed through such path. That is why people told them that. “Those tilling the road have inhaled a lot of smell.”

This saying is compared to women who walk carelessly in their lives. These women, change men many times because of their being prostitutes in their lives. They fail to develop their families because of harming their family members carelessly by misbehaving in their lives.

These women are similar to those farmers who cultivated their fields near the road and were greeted by many people, because they also live with many men in their lives. That is why people speak about them that “Those tilling the road have inhaled a lot of smell.”

This saying teaches people on how to be calm by behaving in their married life, so that they can raise well their families, in their lives.

Matthew 5:27-32.

Joshua Bin Sirach 9:1-9.

1108. ABHENAB’O B’AJA MAHUNGU.

Akahayile kenako kahoyelile higulya ya bhuji bho mahungu bho bhanhu bhalebhe. Bhalihoyi bhanhu abho bhagaja gujuyela ng’wipolu ilo lyalikule na kaya yao.

Aho bhashiga koyi bhutogwa gwikala mpaga bhulema ugushoga ikaya yabho. Abhanhu bhakukaya yabho bhagagema ugubhitana abhoyi bhulema mpaga nose bhubhaleka duhu. Hunagwene abhanhu abhagayomba giki, “abhenabho b’aja mahungu.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhalibhalambu, umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho bhatogilwe gujiyunga sagala bho nduhu nulu gutumama milimo kunguno ya bhulambu bhobho bhunubho, umukikalile kabho. Abhoyi bhagitanagwa ‘bhakalemela’ kunguno bhabhalemela abhabyaji bhabho umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenabho, bhagikolaga nabho bhagaja ng’wipolu bhugalemela mumo kunguno nabhoyi bhalibhambu abho bhabhalemela abhabyaji bhabho umuwikaji bhobho bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “abhenabho b’aja mahungu.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja bhulambu bho guzunya gutung’wa na bhichabho, kugiki bhadule kujilanhana chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Mithali 8: 10-13.

Mathayo 21:42.

Mithali 27:11-12.

Matendo ya mitume 17:25-28.

 

KISWAHILI: HAO WAMEENDA MBALI.

Msemo huo, huongelea juu ya uenndaji mbali wa watu fulani. Walikuwepo watu ambao walienda polini ambalo lilikuwa mbali na nyumbani kwao. Walipofika huko walikupenda mpaga wakaamua kuishi huko na kukataa kurudi nyumbani kwao. Watu waliowaacha kule nyumbani waliwaita lakini wao walikataa kurudi nyumbani kwao huko. Ndiyo maana watu hao walisema kwamba, “hao wameenda mbali.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa watu wale ambao ni wenye kiburi katika maisha yao. Watu hao hupenda kuzurura hovyo bila kufanya kazi kwa sababu ya kiburi chao hicho. Wao huitwa jila la ‘walioshindikana’ kwa sababu ya kukataa ushauri na malezi ya wazazi wao, maishani mwao.

Watu hao, hufanana na wale walioenda polini wakatalia humo kwa kuamua kuishi humo, kwa sababu nao wana kiburi cha kukataa malezi ya wazazi wao, maishani mwao. Ndiyo maana watu husema juu yao kwamba, “hao wameenda mbali.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuachana na kiburi kwa kukubali kutumwa na wenzao na kulelewa na wazazi wao, ili waweze kuzitunza vizuri familia zao, maishani mwao.

Mithali 8: 10-13.

Mathayo 21:42.

Mithali 27:11-12.

Matendo ya mitume 17:25-28.

family-portrait-5534737__480

ENGLISH: THEY HAVE GONE FAR.

This saying talks about going at a distance of some people. There were people who went to the forest which was far from their home. After reaching the place they liked it to the point of deciding to stay there by refusing to return to their home, even after being called by their place people. That is why those people said that, “they have gone far.”

This saying is compared to people who are proud in their lives. These people like to roam around idly without working because of their pride. They are called the ‘imposible ones’ because of rejecting the upbringings of their parents, in their lives.

These people resemble those who went to the forest to stay there by refusing to return to their home, because they too have the pride of rejecting the edifications of their parents, in their lives. That is why people say about them that, “they have gone far.”

This saying imparts in people an idea of abandoning pride by accepting the upbringings of their parents enough to live peacifly with their nobles, so that they can take good care of their families, in their lives.

Proverbs 8:10-13.

Matthew 21:42.

Proverbs 27:11-12.

Acts 17:25-28.