Sukuma

1286. MAYU NILANG’HANIJAGE SHILI.

Akahayile kenako kalolile shili. Ishili jinijo jili jiliwa ijo jigasanjiyagwa mumasangu kugili ganone chiza. Ijoyi jigalimagwa jazwa na gulandala chiza mpaga amadutu gajo gabhiza makubhi manonu gagulila abhanhu. Abhanhu bhagajilanhanaga mpaga jakula na kupya chiza kunguno ya wiza bhojo bhunubho. Hunagwene bhagiwilaga giki, “mayu nilang’hanijage shili.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli ng’wana ng’waniki uyo agalelagwa chiza na bhabyaji bhakwe umukikalile kakwe. Ung’waniki ng’wunuyo, agakulaga adebhile ugutumama imilimo nu gwikala chiza na bhanhu kunguno ya gulangwa chiza na bhabyaji bhakwe bhenabho. Uweyi agayilelaga chiza ikaya yakwe bho gubhalang’hanila ilange lya wiza abhanhu bhakwe kunguno ya lilange lya wiza ilo winhiwa na bhabyaji bhakwe bhenabho, umuwikaji bhokwe.

Ung’waniki ng’wunuyo agikolaga ni shili ijo jigalang’hanwa chiza mpaga jibhiza jiliwa jinonu, kunguno nuweyi olelwa chiza mpaga udebha ugubhalang’hana abhanhu bhakwe bho gubhalela chiza, umuwikaji bhokwe. Hunagwene agayombaga giki, “mayu nilang’hanijage shili.”

 Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gubhalanga chiza abhana bhabho kugiki bhadule gukula ni lange lya kujilela chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Waefeso 6:4.

Esta 2:7.

Mithali 22:6.

1Thimotheo 5:10.

KISWAHILI: MAMA NITUNZIE KUNDE.

Msemo huo, huangalia kunde. Kunde hizo ni chakula ambacho huchanganywa kwenye makande ili kuyanogesha. Zenyewe zinapopandwa huota na kutambaa mpaga majani yake huwa mboga tamu ya watu kulia chakula. Watu huzitunza vizuri kunde hizo mpaga zinakomaa na kuiva kwa sababu ya utamu wake huo. Ndiyo maana watu hao huambiana kwamba, “mama nitunzie kunde.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa msichana yule aliyelelewa vizuri na wazazi wake, katika maisha yake. Msichana huyo, hukua akiwa anayaelewa vizuri majukumu ya kufanya kazi na kuishi vizuri na watu kwa sababu ya malezi hayo mema aliyolelewa na wazazi wake. Yeye hufanikiwa kuilea vizuri familia yake kwa kuwatunza na kuwakuza watu wake katika malezi mema kwa sababu ya kulelewa vizuri na wazazi wake hao, maishani mwake.

Msichana huyo hufanana na zile kunde zilizotunzwa vizuri mpaga zikafikia hatua ya kuwa chakula kizuri, kwa sababu naye amelelewa vizuri mpaka akafahamu kuwatunza watu wake kwa kuwalea vizuri, maishani mwake. Ndiyo maana huwaambia watu kwamba, “mama nitunzie kunde.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwalea watoto wao kwa kuwapatia malezi mema ya kuwawezesha kuishi vizuri na watu ili waweze kuzilea vizuri familia zao, maishani mwao.

Waefeso 6:4.

Esta 2:7.

Mithali 22:6.

1Thimotheo 5:10.

ENGLISH: MOTHER, TAKE CARE OF THE BEANS FOR ME.

This saying looks at the beans. These beans are foods which are mixed in dough to make it nice. When they are planted, they sprout and crawl, and their leaves become delicious vegetable for people to eat. People take good care of them when they mature and ripen because of their sweetness. That is why people tell each other that, “mother, take care of the beans for me.”

This saying is equated to a girl who was raised well by her parents, in her life. Such girl grows up with a good understanding of responsibilities of working and living well with people because of good upbringing in which she was brought up by her parents. She manages to raise her family well by taking care of and nurturing her people in a good upbringing because of being well raised by her parents in life.

This girl resembles those were well-cared-for beans until they reach the point of being good food, because she has also been well-raised until she learned to take care of her people by raising them well in her life. That is why they tell people that, “mother, take care of the beans for me.”

This saying teaches people about nurturing their children by providing them with good education enough to enable them live well with people so that they can raise their families well, in their lives.

Ephesians 6:4.

Esther 2:7.

Proverbs 22:6.

1 Timothy 5:10.

 

bush-beans-3702999_1280

1285. IBHIMBI LYA NTALE

Akahayile kenako kaholelile munhu uyo oli nigele litale lya bhanhu umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, oliwilanga gubhalagula bhanhu mpaga bhapila kunguno ya witegeleja bhokwe ubho gugudilila chiza unimo gokwe. Uweyi agapandika ligele litale ilya bhanbu abho agabhapija umubhulaguji bhokwe bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagalitana iligele lyakwe linilo giki, “ibhimbi lya ntale.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agagudililaga chiza unimo uyo ogusomela, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agagudililaga unimo uyo agusomela bho gubhambilija bhanhu abho bhali na makoye kunguno ya witegeleja bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe. Uweyi agabhalangaga chiza abhanhu bhakwe inzila ja gugutumila unimo gokwe gunuyo bho gubhambilija bhanhu bhingi abho bhali na makoye kunguno ya witegeleja bhokwe bhunubho, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo agikikolaga nuyo olina witegeleja bho gubhalagula bhanhu chiza mpaga obhapija, kunguno nuweyi alina witegeleja bho gugutumila unimo uyo ugusomela bho gubhambilija chiza abhanhu abho bhali na makoye, umuwikaji bhokwe. Hunagwene abhanhu bhagabhitanaga abhanhu abho obhambilija bhenabho giki, “ibhimbi lya ntale.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bho guyitumila imilimo iyo bhalangwa bho gubhambilija abhanhu abho bhali na makoye, kugiki bhadule gwikala na bhuyeji bhutale, umukaya jabho.

Mithali 19:6.

Danieli 5:11.

KISWAHILI: KUNDI LA MKUBWA.

Msemo huo, huongelea juu ya mtu yule aliyekuwa na kumbi kubwa la watu maishani mwake. Mtu huyo, alijifunza kutibu watu mpaka wanapona kwa sababu ya umakini wake wa kuijali vizuri kazi yake hiyo. Yeye alipata kundi kubwa la watu wale aliowaponyesha magonjwa yao kupitia matatibu yake. Ndiyo maana watu waliliita kundi hiyo la watu kuwa ni “kundi la mkubwa.”

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huijali vizuri kazi aliyoisomea, katika maisha yake. Mtu huyo, huijali kazi yake hiyo aliyoisomea kwa kuwasaidia watu walio na matatizo kwa sababu ya umakini wake huo, maishani mwake. Yeye huwafundisha watu wake vizuri namna ya kuitumia kazi yake hiyo kwa kuwasaidia watu wengi walio na matatizo kwa sababu ya umakini wake huo, katika maisha yake.

Mtu huyo hufanana na yule aliyeutumia ufahamu wake kwa umakini katika kuwatibu watu mpaka wakapona, kwa sababu naye huitumia kazi aliyoisomeka kwa kuwasaidia watu wenye matatizo kwa umakini mkubwa, maishani mwake. Ndiyo maana watu huwaita wale aliowasaidia kuwa ni “kundi la mkubwa.”

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kuitumia elimu waliyofundishwa kwa kuwasaidia watu wenye matatizo, ili waweze kuishi kwa furaha kubwa, katika familia zao.

Mithali 19:6.

Danieli 5:11.

 

 

portrait-3699533__480

 

 ENGLISH: THE BIG GROUP OF THE BOSS.

This saying parleys about a person who had a big audience in his life. Such person learned to treat people until they recover because of his good responsiveness enough to take good care of his works. He found a large group of people whose diseases he cured through his treatments. That is why people called that group “the big group of the boss.”

This saying is matched to a person who takes good care of works which he studied in his life. Such person cares about his works which he studied by helping people who have problems because of his helpfulness, in his life. He teaches his people well on how to use his works by helping various people who have problems because of his thoughtfulness in his life.

This person is similar to the one who used his knowledge seriously in treating sich people until they were cured, because he also uses the work which he read to help people who have problems very seriously in his life. That is why people call those whom he helped “the big group of the boss.”

This saying imparts in people an idea of being careful enough to use the knowledge which they were taught for helping people who have problems, so that they can live happily in their families.

Proverbs 19:6.

Daniel 5:11.

 

1284. GUSUGAMBA NYAKUJIWA.

Imbuki ya kahayile kenako ilolile bhusugambi bho nyakujiwa bho bhanhu bhalebhe. Bhalihoyi bhanhu abho bhalibhaja gujutigula nkima uyo oliotolwa. Aho wila ubhujiku bhagaja gujugisha ukubhabyaji bha nkima ng’wunuyo uyo bhalibhanjila. Aho bhashiga hoyi bhagasugamba bho likujo litale huna bhubhagisha lulu abhabyaji bha nkima ng’wunuyo. Hunagwene abhanhu bhakakitana akagisije kenako giki “gusugamba nyakujiwa.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhali nikujo kubhanhu bhose, umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho bhagikalaga chiza na bhanhu bhabho bho gubhambilija bhose, kunguno ya likujo lyabho linilo umuwikaji bhobho. Abhoyi bhagajilelaga bho gwikala chiza ikaya jabho kunguno ya likujo lyabho linilo ukubhichabho, umukikalile kabho kenako.

Abhanhu bhenabho bhagikolaga nabho bhagaja gujutigula nkima bhugabhagisha abhabyaji bhakwe bho likijo litale, kunguno nabhoyi bhagikalaga na bhanhu bhose bho likujo litale, umuwikaji bhobho. Hunagwene abhanhu bhakakitanaga akikalile kabho kenako giki, “gugugamba nyakujiwa.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza ni kujo kubhanhu bhose abho bhagikalaga nabho, kugiki bhadule gujilela chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Mwanzo 41:43.

Waamuzi 7:5-6.

1Wafalme 8:54.

Zaburi 95:6.

KISWAHILI: KUPIGA MAGOTI KIHESHIMIWA.

Chanzo cha msemo huo, huangalia upigaji wa magoti wenye heshima wa watu fulani. Walikuwepo watu walioenda kumchukua mwanamke aliyeolewa. Ulipoingia usiku walienda kuwasalimia wazazi wa yule mwanamke waliyeenda kumchukua. Walipofika pale walipiga magoti kwa heshima kubwa ndipo wakawasalimia wazazi hao wa yule mwanamke. Ndiyo maana watu waliita aina yao hiyo ya kusalimia kuwa ni “kupiga magoti kiheshimiwa.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa watu wale ambao huishi kwa heshima na watu wote, katika maisha yao. Watu hao, huishi vizuri kwa kuwasaidia watu wao wote, kwa sababu ya hekima yao hiyo maishani mwao. Wao huzilea kwa kuishi vizuri familia zao kwa sababu ya hekima yao hiyo, katika maisha yao.

Watu hao, hufanana na wale waliowasalimia kwa heshiwa kubwa wazazi wa yule mwanamke waliyeenda kumchukua, kwa sababu nao huishi na watu wao kwa heshima kubwa, maishani mwao. Ndiyo maana watu huiita aina yao hiyo ya kuishi kuwa ni “kupiga magoti kiheshimiwa.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na heshima kwa watu wao wote wanaoishi nao, ili waweze kuzilea vyema familia zao, maishani mwao.

Mwanzo 41:43.

Waamuzi 7:5-6.

1Wafalme 8:54.

Zaburi 95:6.

woman-856125_1280

ENGLISH: HONORABLE KNEELING.

The origin of an overhead saying looks at a respectful kneeling of some people. There were people who went to pick up a married woman. When night fell, they went to greet parents of a woman whom they went to pick her up. When they got there, they knelt with great respect and greeted the parents of that woman. That is why people called their type of greeting as “honorable kneeling.”

This saying is paralleled to people who live with respect to all people, in their lives. These people live well by helping their people, because of their wisdom in their lives. They nurture their family members by living well because of their knowledge in their lives.

These people are similar to those who greeted parents of the woman whom they went to pick her up, because they also live with their people with great respect, in their lives. That is why people call their way of living as “honorable kneeling.”

This saying teaches people about having respect for their people who live with them, so that they can soundly rear their family members, in their lives.

Genesis 41:43.

Judges 7:5-6.

1 Kings 8:54.

Psalm 95:6.

 

1283. AHA NAMHONA YUNITUMA ING’HOLO NANYOMBYE.

Imbuki ya kahayile kenako yilolile kayombeje ka ng’wa munhu uyo ng’holo yakwe ya mtumaga gwita chene. Oliyohoyi munhu uyo agatung’wana na munhu uyo agantogwa umulogendo lokwe kunguno ya kikalile kakwe kawiza. Umunhu ng’wunuyo, aho ontogwa uyo bhagatung’wana nanghwe akiyangula gunyombya kunguno ing’holo yakwe yantumaga gwita chene. Hunagwene agayomba giki, “aha namhona yunituma ing’holo nanyombye.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agachagulaga ng’wiye ogwitola nanghwe uyo intogilwe ing’holo yakwe, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo agayidegelekaga chiza ing’holo yakwe bho gumchola ng’wiye uyo alina kikalile kaguyitogisha ing’holo yakwe, kunguno ya witegeleja bhokwe umuwikaji bhokwe. Uweyi agapandikaga ng’witoji onhungwa jawila uyo agayibhejaga chiza ikaya yakwe kunguno ya witegeleja bhokwe bhunubho, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga nuyo aganyombya uyo agantogwa, kunguno nuweyi agachakulaga ng’witoji onhungwa jawiza ijo ijitogilwe ing’holo yakwe. Hunagwene agayombaga giki, “aha namhona yunituma ing’holo nanyombye.”

Akahayile kenako kalanga bhitoji higulya ya kuchagula bhitoji bhabho bho gutumila witegeleja bhutale, kugiki bhadule gujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

1Wafalme 11:1-4.

2Mambo ya nyakati 11:21a.

KISWAHILI: NILIPOMUONA MOYO ULINITUMA NIMUSEMESHE.

Chanzo cha msemo huo huangalia usemeshaji wa mtu yule ambaye moyo wake unamtuma kufanya hivyo. Alikuwepo mtu ambaye alikutakana na mwenzake katika safari zake akampenda kwa sababu ya mwenendo wake mwema. Mtu huyo, alipompenda aliamua kumsemesha kwa sababu moyo wake ulimtuma kufanya hivyo. Ndiyo maana alisema kwamba, “nilipomuona moyo ulinituma nimusemeshe.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huchagua mwana ndoa mwenzake kwa kufuata unavyopenda moyo yake, katika maisha yake. Mtu huyo, huusikiliza vizuri moyo wake huo kwa kumtafuta mwanandoa mwenzake ambaye maisha yake huufurahisha moyo wake, kwa sababu ya umakini wake huo maishani mwake. Yeye hufanikiwa kumpata mwanandoa mwenye tabia njema ambaye huijenga kwa kuilea vyema familia yake, kwa sababu ya umakini wake huo, katika maisha yake.

Mtu huyo hufanana na yule aliyemsemesha yule aliyempenda, kwa sababu naye huchagua mwanandoa aliye na tabia njema inayoupendeza moyo wake. Ndiyo maana husema kwamba, “nilipomuona moyo ulinituma nimusemeshe.”

Msemo huo, hufundisha wana ndoa watarajiwa juu ya kuchagua wenzi wao kwa kutumia umakini mkubwa, ili waweze kuzilea vyema familia zao, maishani mwao.

1Wafalme 11:1-4.

2Mambo ya nyakati 11:21a.

african-1129024_1280

1282. NG`WILU WA NZWILI CHEYO

Imbuki ya ulusumo lunulo inhoyelile Nkima uyo wikalaga muchalo jilebhe umusi ya bhasuguma. Oli na nzwili ndiihu na nzwi. Oli nsoga, na mfula uyo oswalaga chiza bhuli makanza. Olintalaamu uyo uipyagulaga chiza inumba yakwe na ogaga chiza bhuli makanza.

Oli ng’wiza ng’holo noyi uyo uyilanhanaga chiza ikaya yakwe mpaga nu ngoshi wikalaga na bhuyegi kunguno ya kikalile kawiza ka nke okwe kenako. Hunagwene abhanhu bhagang’witana giki, “Ng’wilu wa nzwili cheyo”

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kubha mayu abho bhagajilelaga chiza ikaya jabho umuwikaji bhobho bhunubho. Abha mayu bhenabho, bhagajilelaga ikaya jabho bho gubhalanga abhanhu bhabho higulya yagwikala na bhutogwa bho gwikala na mholele na bhanhu  bhose kunguno ya nhungwa jabho ijawiza jinijo umuwikaji bhosho. Abhoyi bhagikala na bhuyegi  umukaya jabho kunguno ya gubhalela bho gwikala na witogwi abhanhu bhabho bhenabho.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu no no abhakima higulya ya gwikala na bhutengeka bho gujilanhana chiza ikaya jabho kugiki bhadule gwikala na bhuyegi bhutale umuwikaji bhobho bhunubho.

Wimbo Ulio Bora 6:4-5

Wimbo Ulio Bora 4:1-2: “

Luka 1:26-38

KISWAHILI: WEUPE WA NYWELE NI UFAGIO.

Asili ya methali hii inamhusu mwanamke aliyeishi katika kijiji fulani katika ardhi ya Wasukuma. Alikuwa na nywele ndefu na mvi. Alikuwa mrembo, msafi na amevalia vizuri kila wakati. Hakutaka kuona mazingira machafu karibu yake. Alijitunza (mwili wake), familia yake, wengine, nyumba na mazingira kwa ujumla. Alikuwa mkarimu, mnyenyekevu, mkaribishaji, na mchangamfu na mwenye moyo mzuri na tabia. Ili kufupisha hadithi, aliishi vizuri na kila mtu katika kijiji chake. Mume alifurahi na kujivunia kuwa na mke wa aina hiyo. Alisifiwa kwa kuoa mke anayejali. Alijipenda na kujijali mwenyewe na wengine; daima alikuwa akiangaza.

Kila mwanakijiji alimpenda mwanamke huyu kwa sababu alikuwa na sifa za mwanamke/mama mzuri. Aliwafundisha watoto wake kujipenda na kujijali wao wenyewe na kwa wengine na zaidi kuishi kama umoja (udugu). Aliwalea watoto wake kwa kuwafundisha tabia njema na maadili kama vile kuwasikiliza na kuwaheshimu wazee. Watoto wake wakawa mifano mizuri katika jamii. Alikuwa mfano mzuri kwa wanawake wote kijijini kwao. Wasukuma wanatumia methali hii ya “Ng’wilu wa nzwili cheyo” kuwafunza watu katika jamii hasa wanawake na wasichana kwamba wanapaswa kuwa warembo nje ya mwili na ndani (moyo wao). Mwanamke anapokuwa na moyo mzuri jamii nzima itafundishwa na wema wake kwa sababu yeye hupitisha maadili haya kwa watoto. Katika Kiswahili kuna methali inayofanana na hii: “Uzuri wa mwanamke ni tabia yake”.

Methali hii hufundisha watu hasa wanawake juu ya wema na utunzaji wa nyumba na mazingira na kujua kuwafundisha watoto maadili hayo mema kama mama ili familia na jamii kwa ujumla iishi maisha yenye furaha na utimilifu pale penye maelewano, upendo. na kujaliana.

Wimbo Ulio Bora 6:4-5

Wimbo Ulio Bora 4:1-2.

Luka 1:26-38.

ENGLISH: HAVING WHITE HAIR IS A BROOM.

BACKGROUND, MEANING AND EVERYDAY USE

The origin of this proverb concerns a woman who existed in a certain village in Sukuma land. She had long and grey hair. She was beautiful, clean and always dressed properly. She did not want to see dirty environment around her. She took care of herself (her body), her family, others, house and the surrounding in general. She was kind, humble, welcoming, and cheerful with a good heart and behavior. To cut the story short, she lived well with everybody in her village. The husband was happy and proud to have such a wife. He was praised for marrying such a caring wife. She loved and cared for herself and others; she was always shining.

 Every villager admired this woman because she had qualities of a good woman/mother. She taught her children to love and care for themselves and for others and foremost to live as one (brotherhood) unity. She raised her children by teaching the good manners and values like listening and respecting elders. Her children became good examples in the society. She was a good example to all women in her village. The Sukuma use this proverb “Ng’wilu wa nzwili cheyo” to teach people in the society especially women and girls that they have to be beautiful outside the body and inside (their heart). When the woman is good hearted the whole society will be taught by her goodness because she transmits these values to children. In Swahili there is a proverb similar to this: “Uzuri wa Mwanamke tabia”, translated as the beauty of a woman is her behavior.

This proverb teaches people especially women about goodness and taking care of the house and environment and knowing to teach those good values to children as mothers in order that the family and society at large may live happy and fulfilled life where there is harmony, love and care for each other.

BIBLICAL PARALLELS

Song of Songs 6: 4-5 “You are as beautiful as Tirzah, my darling, as lovely as Jerusalem, as majestic as troops with banners. Turn your eyes from me; they overwhelm me. Your hair is like a flock of goats descending from Gilead.”

Song of Songs 4: 1-2: “How beautiful you are, my darling! Oh, how beautiful! Your eyes behind your veil are doves. Your hair is like a flock of goats descending from the hills of Gilead. Your teeth are like a flock of sheep just shorn, coming up from the washing. Each has its twin; not one of them is alone.”

Luke 1:26-38 “ In the sixth month of Elizabeth`s pregnancy, God sent the angel Gabriel to Nazareth, a town in Galilee, to a virgin pledged to be married to a man named Joseph, a descendant of David. The virgin`s name was Mary. The angel went to her and said, “Greetings, you who are highly favored! The Lord is with you.”

Mary was greatly troubled at his words and wondered what kind of greeting this might be. But the angel said to her, “Do not be afraid Mary; you have found favor with God. You will conceive and give birth to a son, and you are to call him Jesus. He will be great and will be called the Son of the Most High. The Lord God will give him the throne of his father David, and he will reign over Jacob`s descendants forever; his kingdom will never end.”

“How will this be ,” Mary asked the angel, “since I am virgin?” The angel answered, “The Holy Spirit will come on you, and the power of the Most High will overshadow you. So the holy one to be born will be called the Son of God…” I am the Lord`s servant,” Mary answered. “May your word to me be fulfilled.” Then the angel left her.

CONTEMPORARY USE AND RELIGIOUS APPLICATION

This sukuma proverbs invites people not only to take care of themselves, their body or appearance but also to have a good behavior and good heart. That is to be clean outside the body and inside the body (heart). When they are good to themselves and their fellow human beings (neighbors, family members) they will live a happy life where love, peace and brotherhood is experienced. It is when they live in love with oneself and with others as Jesus states in the commandment of love that they are really serving God.

It encourages and teaches them that when you have good behavior and good heart God can use them as an instruments to spread the Good News in our family and our Small Christian Communities by our examples of love and care. When we live Christian values of love, respect, care for the others especially the poor and needy, obedience to our elders and parents, or strive for unite, peace and justice in our homes and the society we can draw many people to become disciples of Jesus. The Virgin Mary is a good example of God’s instrument that God used to bring salvation to the whole world.

woman-5993985__480