sayings

1494. UDUDUMIJA NONI YA NG’WILAGO BUJIKU WILAGA.

Imbuki ya kahayile kenako ihoyelile noni iyo igitanagwa mbilibili. Inoni yiniyo ing’hangala iningi itogilwe gwikala mumalago. Ulu jegela jiduku igabhizaga ulila nakalile ka kagududumija giti ilimuminzi. Giko lulu igabizaga jimanyikijo ja giki ihaha jashiga jidiku ja gandwa gulima. Hunagwene abhanhu bhagayiwilaga giki, “ududumija noni ya ng’wilago bujiku wilaga.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo alina witegeleja bho gubheja jitumamilo jakwe chiza ulu jegela ijiduku, umukikalile kakwe kenako. Umunhu ng’wunuyo, agibhegelajaga ulu jegela ijiduku bho gubheja jitumamilo guti magembe, mapanga ga gusengela malale na gwandya gulima kunguno ya witegeleja bhokwe bhunubho umuwikaji bhokwe. Uweyi agalimaga bho gutumamila jitumamilo jakwe chiza mpaga opandika matwajo mingi aha kaya yakwe yiniyo kunguno ya witegeleja bhokwe bhunubho umukikalile kakwe kenako.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga ni noni iyo igalilaga ulu jegela ijiduku, kunguno nuweyi ulu jegela ijiduku agajibhejaga chiza ijitumamilo jakwe mpaga olima chiza na gupandika sabho ningi ha kaya yakwe yiniyo, umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “ududumija noni ya ng’wilago bujiku wilaga.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bho gubheja pye jitumamilo ja milimo yabho ulu lyegela ilikanza lya kuyitumama imilimo yabho yiniyo, kugiki bhadule kupandika matwajo mingi, umukaya jabho jinijo, umuwikaji bhobho bhunubho.

Mwanzo 8:22.

Zaburi 102:13.

Mhubiri 3:1.

Danieli 2:21.

Matendo 1:7.

KISWAHILI: LIA NDEGE WA ENEO LA KARIBU NA MTO, USIKU UMEINGIA.

Chanzo cha msemo huo huongelea ndege anayeitwa dudumizi. Ndege huyo, hupendelea kuishi karibu na mto. Masika jakikaribia, yeye hulia kama yuko majini. Hivyo basi, yeye huwa ni ishara ya kuonesha kwamba kipindi cha kilimo kimekaribia. Ndiyo maana watu humwambia ndege huyo kwamba, “lia ndege wa eneo la karibu na mto, usiku umeingia.”

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ana umakini wa kuandaa vitendea kazi vyake vizuri yanapokaribia masika, katika maisha yake. Mtu huyo, kikikaribia kipindi cha masika huviandaa vitendea kazi vyake vizuri, kama vile majembe, mapanga ya kufyekea maeneo na kuanza kulima, kwa sababu ya umakini wake huo, maishani mwake. Yeye hulima kwa kutumia vitendea kazi vyake vizuri mpaka anapata mafanikio makubwa kwenye familia yake hiyo, kwa sababu ya umakini wake huo, katika maisha yake.

Mtu huyo, hufanana na yule ndege anayelia kinapokaribia kipindi cha masika, kwa sababu naye kikikaribia kipindi cha masika hujiviandaa vyema vitendea kazi vyake mpaka analima vizuri na kupata mali nyingi kwenye familia yake, maishani mwake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “lia ndege wa eneo la karibu na mto, usiku umeingia.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kuviandaa vyema vitendea kazi vyao vyote kinapokaribia kipindi cha kuanza kuzitekeleza kazi zao hizo, ili waweze kupata mafanikio mengi katika familia zao hizo, maishani mwao.

Mwanzo 8:22.

Zaburi 102:13.

Mhubiri 3:1.

Danieli 2:21.

Matendo 1:7.

 

CRY, BIRD OF THE RIVERBANK, FOR THE NIGHT HAS COME.

The origin of this saying refers to a bird called dumudizi, which prefers to live near rivers. When the rainy season is approaching, it cries out as if it were in the water. Its cry becomes a sign that the farming season is near. That is why people say, “Cry, bird of the riverbank, for the night has come.”

This saying is compared to a person who is careful enough to prepare his tools properly when the farming season is approaching. Such a person prepares his hoes, machetes, and other tools in advance so that he is ready to clear the land and begin cultivating at the right time. Because of his attentiveness and preparation, he farms successfully and provides well for his family.

That person is like the bird that cries when the rainy season approaches. Just as the bird announces the coming season, he also recognizes the right time to act. He prepares well, works diligently, and achieves prosperity for his household.

Therefore, when people see someone who prepares wisely and acts at the proper time, they say to him, “Cry, bird of the riverbank, for the night has come.”

This saying teaches us to be attentive and prepared when the time to begin our work is near, so that we may succeed in our lives.

The Bible also teaches about seasons and proper timing:

In the Book of Genesis 8:22, God establishes that seasons will continue as long as the earth remains.

In the Book of Psalms 102:13, there is an appointed time for God to act.

In Ecclesiastes 3:1, we are told that there is a time for everything under heaven.

In the Book of Daniel 2:21, God changes times and seasons.

In Acts of the Apostles 1:7, it is written that the Father has set times and seasons by His own authority.

Just as the bird recognizes the season and announces it, we too must understand the times in our lives and prepare wisely.

 

 

 

 

 

1493. AYISE NABHO LIDULOLILE ILIPEMBE.

Imbuki ya kahayile kenako ihoyelile lipembe ilo lilolile bhanhu bhalebhe. Ilipembe linilo bhalitumilaga bhanhu bha mbina abho bhalyokajaga bhugota na bhalilogeja ukubhikindi bha mbina bhichabho kunguno ya gubhogohya abhanishi bhabho umumbina jabho jinijo. Abho bhalibhona ilipembe linilo giki libhalolile bhoyi bhogohaga giki bhadulile gupandika makoye. Hunagwene bhayombaga giki, “ayise nabho lidulolile ilipembe.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli nzunya uyo adina witegeleja bho guwikalana chiza ubhuzunya bhokwe umukikalile kakwe kenako. Unzunya ng’wunuyo, agasadaga wiganika giki agulogagwa na bhiye mpaga ogalagulwa kubhafumu kunguno ya gugayiwa witegeleja bho guwikalana chiza ubhuzunya bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe bhunubho. Uweyi agadumaga uguilela nyazunya ikaya yakwe yiniyo kunguno ya gugayiwa witegeleja bhunubho ubho gubhuwikalana chiza ubhuzunya bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe.

Unzunya ng’wunuyo, agikolaga nabho bhogohaga ulu bhabhona lipembe libhalolile, kunguno nuweyi agasadaga ogoha bho gwiganika giki agulogagwa mpaga ogalagulwa kubhafumu, umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene agayombaga giki, “ayise nabho lidulolile ilipembe.”

Akahayile kenako kalanga bhazunya higulya ya gubhiza na witegeleja bho gugikalana chiza amalagilo ga ng’wa Mulungu, kugiki bhadule gujilela nyazunya ikaya jabho jinijo, umuwikaji bhobho bhunubho.

Mathayo 10:26-28.

Luka 12:4-5.

KISWAHILI: SISI NDIYO HAWA LINAOTUANGALIA PEMBE.

Chanzo cha msemo huo huongelea pembe lililowaangalia watu fulani. Pembe hilo walilitumia wacheza ngoma waliolijaza dawa na kulielekeza kwa wapinzani wao katika mchezo wao huo wa ngoma kwa sababu ya kutaka kuwaogopesha wapinzani wao hao. Wale walioliona kuwa pembe hilo linawaangalia wao waliogopa kwa kufikiria kwamba litawadhuru. Ndiyo maana walisema kwamba, “sisi ndiyo hawa linaotuangalia pembe.”

Msemo huo hulinganishwa kwa mkristo yule ambaye hana umakini wa kuuishi vizuri ukristo wake, katika maisha yake. Mkristo huyo, anapougua hufikiria kwamba amelogwa na wenzake mpaka anapiga ramli kwa waganga wa kienyeji kwa sababu ya kukosa umakini huo wa kuuishi vizuri ukristo wake, maishani mwake. Yeye hushindwa kuilea kikristo familia yake kwa sababu ya kukosa umakini huo wa kuyaishi maagizo ya Mungu, katika maisha yake hayo.

Mkristo huyo hufanana na wale walioogapa walipoliona pembe limewaangalia wao, kwa sababu naye anapougua huogopa kwa kufikiria kwamba analogwa na wenzake mpaka anapiga ramli kwa waganga wa kienyeji, maishani mwake. Ndiyo maana husema kwamba, “sisi ndiyo hawa linaotuangalia pembe.”

Msemo huo, hufundisha wakristo juu ya kuwa na umakini wa kuyaishi maagizo ya Mungu, ili waweze kuzilea kikristo familia zao, maishani mwao.

Mathayo 10:26-28.

Luka 12:4-5.

 

ENGLISH: “WE ARE THE ONES THE HORN IS POINTING AT.”

The origin of this saying refers to a horn that was pointed at certain people. The horn was used by drummers who filled it with traditional medicine and pointed it at their opponents during a dance in order to frighten them. Those who saw the horn being pointed at them became afraid, thinking it would harm them. That is why they said, “We are the ones the horn is pointing at.”

This saying is compared to a Christian who is not serious about living out his Christian faith. When such a Christian becomes sick, he thinks that he has been bewitched by his peers. Because of his weak faith and lack of commitment to God, he becomes fearful and may even consult traditional healers. He also fails to raise his family in a strong Christian way because he does not faithfully follow God’s commandments.

That Christian is like those who were afraid when they saw the horn pointed at them. Instead of trusting in God, he lives in fear, thinking others are attacking him spiritually. That is why he says, “We are the ones the horn is pointing at.”

This saying teaches Christians to remain firm in faith and live according to God’s commandments. When believers truly trust in God, they will not live in fear, but will confidently raise their families according to Christian teachings.

As it is written in the Gospel of Matthew 10:26–28, Jesus teaches us not to fear those who can harm the body but cannot kill the soul.

Likewise, in the Gospel of Luke 12:4–5, He reminds us to fear God above all.

Therefore, Christians are called to trust God fully and not live in fear of people or witchcraft, but to stand strong in faith.

 

 

 

 

 

 

1492. OLOMBELA HADIMU.

Aho kale olihoyi munhu uyo agaja gujulomba ginhu hali nzenganwa ng’wiye. Umunhu ng’wunuyo agalomba mzagamba ya ng’ombe ulemejiwa kunguno ya gulomba ginhu ijo ajisanije ung’wiye. Hunagwene unzenganwa ng’wiye ng’wunuyo agang’wila giki, “olombela hadimu.”

Akayayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo alina witegeleja bho guwabhila bhunhana abho alibhambilija, umukikalile kakwe kenako. Umunhu ng’wunuyo agabhambilija abhiye bho gubhinza ijo adulile na gubhalemeja ijo adadulie ugubhinha bho gubhawila bhunhana kunguno ya witegeleja bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe. Uweyi agailelaga chiza ikaya yakwe yiniyo kunguno ya witegeleja bhokwe bhunubho, umukikalile kakwe kenako.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo adang’winhile inzagamba unzenganwa ng’wiye uyo aganomba, kunguno nuweyi adabhambilija abho bhaganombaga ginhu ijo adadulile ugubhinha, umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene agabhawilaga abhanhu bhenabho giki, “olombela hadimu.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na wigeteleja bho gubhawila bhunhana abho bhalibhambilija kugiki bhadule gujilela chiza ikaya jabho jinijo, umuwikaji bhobho bhunubho.

Luka 11:5-7.

Mathayo 20:20-23.

KISWAHILI: UMEOMBEA PAGUMU.

Hapo zamani alikuwepo mtu aliyeenda kuomba kitu kwa jirani yake. Mtu huyo aliomba fahali wa ng’ombe akakataliwa kwa sababu ya kuomba kitu alichokitegemea mwenzake huyo. Ndiyo maana alimwambia jirani yake huyo kwamba, “umeombea pagumu.”

Msemo huo, hulinaganishwa kwa mtu yule ambaye ana umakini wa kuwaambia ukweli wale anaowasaidia, katika maisha yake. Mtu huyo, huwasaidia wenzake kwa kuwapatia kile anacho weza na kuwakataza kile ambacho hana uwezo wa kuwapatia kwa kuwaambia ukweli, kwa sababu ya umakini wake huo maishani mwake. Yeye huilea vyema familia yake hiyo kwa sababu ya umakini wa huo, katika maisha yake hayo.

Mtu huyo, hufanana na yule ambaye hakumpatia fahali wa ng’ombe mwenzake aliyemuomba, kwa sababu naye hawasaidii wale wanaomuomba kitu ambacho hana uwezo wa kuwapatia, maishani mwake. Ndiyo maana huwaambia wenzake hao kwamba, “umeombea pagumu.”

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kuwaeleza ukweli wale wanaowasaidia ili waweze kuzilea vyema familia zao, maishani mwao.

Luka 11:5-7.

Mathayo 20:20-23.

 

ENGLISH: YOU HAVE ASKED FOR TOO MUCH.

Once upon a time, there was a man who went to his neighbor to ask for something. He asked to borrow a bull, but his neighbor refused because the bull was very important to him and he depended on it for his work. That is why the neighbor told him, “You have asked for too much.”

This saying is applied to a person who is careful to speak the truth to those who ask him for help in his life. Such a person helps his friends by giving them what he is able to give, and he honestly refuses what he cannot give. He does this because he cares about his responsibilities and about the well-being of his family.

That person is like the man who refused to give his bull to his friend. He does not promise or give what he cannot afford to lose. Instead, he speaks the truth and says, “You have asked for too much.”

This saying teaches people to be honest and wise when helping others, so that they may take good care of their families and live responsibly.

This teaching can be compared with:

Gospel of Luke 11:5–7 – which speaks about asking and persistence.

Gospel of Matthew 20:20–23 – where a request was made that was too great to be granted in the way it was asked.

These passages remind us that not every request can be granted, and wisdom is needed in both asking and answering.

 

 

 

 

 

 

1491. OYELAGA NA BHADIMI ABHO BHALI NA JITUMAMILO JABHO.

Olihoyi munhu uyo oyelaga na bhadimi bha mitugo yabho abho bhali na jitumamila jabho. Abhanhu bhenabho bhajilanhanaga chiza imitugo jabho kunguno bhikalaga ni jitumamila jabho umuwikaji bhobho bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga uyo alinabho giki, “oyelaga na bhadimi abho bhali na jitumamilo jabho.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhali na witegeleja bho guyitumama chiza imilimo yabho umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho bhagayitumamaga imilimo yabho bho jitumamilo jawiza kunguno ya witegeleja bhobho bhunubho, umuwikaji bhobho. Abhoyi bhagapandika sabho ningi umu kaya jabho kunguno ya witegeleja bhobho bhunubho ubho gwikala na jitumamila jabho jinijo bhuli makanza, umukikalile kabho kenabho.

Abhanhu bhenabho bhagikolaga na bhadimi abho bhikalaga na jitumamilo jabho umumilimo yabho, kunguno nabhoyi bhagatumamaga milimo yabho bho jitumamilo jabho chiza, umuwikaji bhobho bhunubho, umuwikaji bhobho. Hunagwene uyo agikolaga nabho abhanhu bhagang’wilaga giki, “oyelaga na bhadimi abho bhali na jitumamilo jabho.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhitegeleja bho gwikala na jitumamilo ja gutumamila chiza milimo yabho, kugiki bhadule kupandika sabho ningi umukaya jabho.

KISWAHILI: UMETEMBEA NA WACHUNGAJI WALIO NA VITENDEA KAZI VYAO.

Alikuwepo mtu aliyetembea na wachungaji wa mifugo waliokuwa na vitendea kazi vyao. Watu hao, waliilinda vyema mifugo yao hiyo kwa sababu walikuwa na vitendea kazi vyao wakati wote maishani mwao. Ndiyo maana watu walimwambia mtu aliyetembea nao kwamba, “umetembea na wachungaji walio na vitendea kazi vyao.”

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wale ambao wana umakini wa kuyatekeleza majukumu yabho vizuri, katika maisha yao. Watu hao, huyatekeleza majukumu yao kwa kutumia vitendea kazi vyao vizuri, kwa sababu ya umakini wao huo, maishani mwao. Wao hupata mali nyingi sana katika familia zao kwa sababu ya umakini wao huo wa kuyatekeleza vizuri majukumu yao, katika maisha yao.

Watu hao, hufanana na wale wachungaji walioyatekeleza vizuri majukumu yao kwa kutumia vitendea kazi vyao, kwa sababu nao huyatekeleja majukumu yao vizuri kwa kutumia vitendea kazi vyao, maishani mwao. Ndiyo maana watu humwambia mtu anayetembea nao kwamba, “umetembea na wachungaji walio na vitendea kazi vyao.”

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kuyatekeleza majukumu yao kwa kutumia vitendea kazi vyao, ili waweze kupata mali nyingi katika familia zao, maishani mwao.

 

 

YOU WALKED WITH SHEPHERDS WHO HAVE THEIR WORKING TOOLS.

There was a man who walked with shepherds who always carried their working tools. These shepherds protected their livestock carefully because they had their tools with them at all times. That is why people said to the man who walked with them, “You have walked with shepherds who have their working tools.”

This saying is compared to people who are attentive and responsible in carrying out their duties in life. Such people use their tools wisely and effectively because they are serious and careful about their responsibilities. As a result, they bring prosperity and stability to their families through their diligence and commitment.

These people are like the shepherds who performed their work faithfully using their tools. In the same way, responsible individuals fulfill their duties properly by making good use of what they have. That is why people say to someone who behaves responsibly, “You have walked with shepherds who have their tools.”

This saying teaches people to be careful and faithful in performing their duties, using their abilities and resources well, so that they may achieve success and abundance in their families and in their lives.

 

 

 

1490. OYITULA ING’HASHA YA MAKO.

Olihoyi munhu uyo oli ng’wi o walya umuchalo ja Sanjo. Ung’wi o walwa ng’wunuyo, lushigu lumo agang’wa walwa ubho bholi bhudapile chiza kunguno ya bhukoji bhokwe bhunubho. Uwalwa bhunubho bhugankoya noyi kunguno ing’hasha yabho yaliyabhipa kuti mako. Hunagwene abhanhu bhangang’wila giki, “oyitula ing’hasha ya mako.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo alinkoji o walwa uyo agang’waga mpaka oya ugwimana, umukikalile kakwe. Umunhu ung’wunuyo agajimalilaga isabho jakwe mumawalwa genayo, kunguno ya bhukoji bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe. Uweyi agagayiyagwa ijiliwa aha kaya yakwe kunguno ya gujimalila mumawalwa pye hela jakwe jinijo umukikalile kakwe.

Umunhu ung’wunuyo, agikolaga nu nkoji owalwa uyo agang’wa walwa bhubhisi mpaga oya uguyimana, kunguno nuweyi agajing’welaga walwa pye ihela jakwe mpaga ogayiwa ijiliwa aha kaya yakwe yiniyo, umuwikaji bhokwe bhunubhuo. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “oyitula ing’hasha ya mako.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bho guleka bhukoji bho bhung’wi bho walwa ubho mpaga gubhitilija, kugiki bhadule kujilanhana chiza isabho jabho, umuwikaji bhobho bhunubho.

Kutoka 12:9=8-10.

Kutoka 13:7.

1Wakorintho 5:6.

KISWAHILI: AMEIPALAMIA CHACHU YA UCHAFU.

Alikuwepo mtu aliyekuwa mlevi wa pombe katika kijiji cha Sanjo. Mlevi huyo wa pombe, siku moja alikung’wa pombe ambayo haikuiva vizuri kwa sababu ya ulevi wake huo. Pombe hiyo ilimsumbua sana kwa sababu ilikuwa na chachu kali kama ya uchafu. Ndiyo maana watu walimwambia kwamba, “ameipalamia chachu ya uchafu.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni mlevi wa pombe anayekung’wa pombe hiyo mpaka anashindwa kujitambua katika maisha yake. Mtu huyo, huzimaliza pesa zake kwa kuzinunulia pombe kwa sababu ya ulevi wake huo, maishani mwake. Yeye hukosa chakula katika familia yake hiyo kwa sababu ya kuzimalizia pesa zake hizo kwenye pombe, katika maisha yake hayo.

Mtu huyo, hufanana na yule mlevi aliyekunywa pombe mbichi mpaka akashindwa kujitambua, kwa sababu naye huzimalizia pesa zake kwenye pombe mpaka anakosa chakula kwenye familia yake hiyo, maishani mwake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “ameipalamia chachu ya uchafu.”

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kuacha ulevi wa kung’wa pombe kupita kiasi, ili waweze kuzitunza vizuri mali zao, maishani mwao humo.

Kutoka 12:9=8-10.

Kutoka 13:7.

1Wakorintho 5:6.

ENGLISH: HE HAS SWALLOWED THE YEAST OF FILTH.

There was a man in the village of Sanjo who was an alcoholic. One day, because of his addiction, he drank alcohol that had not been properly fermented. The drink disturbed him greatly because it was harsh and impure, like dirt mixed with strong yeast. That is why people said about him, “He has swallowed the yeast of filth.”

This saying is compared to a person who is addicted to alcohol to the point that he loses self-control in his life. Such a person spends all his money buying alcohol because of his addiction. As a result, his family may lack food and other basic needs because he wastes his money on drinking.

That person is like the alcoholic who drank raw alcohol until he lost consciousness. In the same way, he continues spending his money on alcohol until his family suffers. That is why people say of him, “He has swallowed the yeast of filth.”

This saying teaches people to be careful enough avoid excessive drinking, so that they may take good care of their lives, families, and their possessions.

The Bible also warns about corruption and bad influence through the example of yeast. In the Book of Exodus 12:8–10 and 13:7, God commanded the Israelites to eat bread without yeast during the Passover as a symbol of purity.

Likewise, in First Epistle to the Corinthians 5:6, it is written, “A little yeast leavens the whole batch of dough,” teaching that a small sinful habit can spread and destroy a person’s life.

Therefore, just as yeast spreads through dough, alcoholism and bad habits can spread and ruin a person’s character, family, and future. This saying reminds us to live disciplined and responsible lives.