proverbs

1156. BHENABHO BHAKINDI BHA B’UGONDO.

Imbuki ya lusumo lunulo ihoyilile bhayob’i bha bhugondo. Abhayob’i bha b’ugondo bhenabho bhagikalaga na lilanha lilihu lya gukindila b’ugondo kunguno amanti agangi galimalihu. Abhoyi ulu bhagashiga aha linti ililihu bhagabhukindaga ub’ugondo bho lilanha linilo bhogwa hasi. Hunagwene abhanhu bhagabhawilaga giki, “bhenabho bhakindi bha b’ugondo.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagawangalaga bho gubhucha pye ijitumamilo ja milimo yabho umubhutumami bhobho bhunubho. Abhanhu bhenabho bhagibhegelejaga bho gwita bhukengeji bho gupandika jitumamilo ja milimo yabho ijawiza kunguno ya witegeleja bhobho bhunubho umubhutumami bho milimo yabho yiniyo. Abhoyi bhagapandikaga matwajo mingi umu kaya jabho kunguno ya gutumila jitumamilo jawiza umumilimo yabho yiniyo, umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenabho bhagikolaga na bhayob’i bha b’ugondo abho bhatumilaga malanha malihu ugubhuyob’a ub’ugondo bhunubho, kunguno nabhoyi bhagatumilaga jitumimamilo jawiza umumilimo yabho. Hunagwene abhanhu bhagabhawilaga giki, “bhenabho bhakindi bha b’ugondo.”

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gutumila jitumamilo jawiza umumilimo yabho, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi, agagujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Mathayo 22:8-14.

Mathayo 25:11-12.

Luka 13:24-26.

KISWAHILI: HAO WATUNGUAJI WA SANDARUSI.

Chanzo cha methali hiyo chaongelea juu ya watunguaji wa Sandarusi. Watunguaji hao wa sandarusi huwa na fimbo ndefu ya kuvunia Sandarusi kwa sababu miti mingine huwa mirefu. Hivyo basi, wao wakifika kwenye miti hiyo mirefu hutungulia mazao yao hayo kwa kutumia miti hiyo. Ndiyo maana watu huwaambia kwamba, “hao watunguaji wa sandarusi.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa watu wale ambao hujiandaa kwa kubeba vitendea kazi vyao vyote vinavyotakiwa katika utekelezaji wa majukumu yao. Watu hao hujiandaa kwa kufanya utafiti wa kuvipata vitendea kazi vyote vinavyotakiwa katika kazi zao, kwa sababu ya umakini wao huo katika utekelezaji wa kazi zao hizo. Wao hupata maendeleo makubwa kwenye familia zao kwa sababu ya kutumia vitendea kazi vizuri, katika kazi zao hizo, maishani mwao.

Watu hao hufanana na watunguaji wa Sandarusi waliotumia fimbo ndefu katika kutungulia mavuno hayo, kwa sababu nao hutumia vitendea kazi vizuri katika utekelezaji wa majukumu yao. Ndiyo maana watu huwaambia kwamba, “hao watunguaji wa Sandarusi.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kutumia vitendea kazi vizuri katika utekelezaji wa majukumu yao, ili waweze kupata maendeleo makubwa ya kuziendeleza vizuri familia zao, maishani mwao.

Mathayo 22:8-14.

Mathayo 25:11-12.

Luka 13:24-26.

african-traditional-dance-2934852__480

1143. ILELO NI LELO UYO AGAYOMBAGA NTONDO ALI NONGO.

Ulusumo lunulo luhoyelile higulya ya solobho ya gulutumila chiza bhuli ulushigu kunguno bhuli lushigu lulinaginhu jalo. Ulihoyi ng’wanafunzi umo uyo osomaga aha shule ya Imalabupina, wilaya ya jibhapu, umu nkoa go Shinyanga. Ongw’anafunzi ng’wunuyo owilagwa na bhiye giki, wisemele chiza bhuli lushigu. Aliyo uweyi omanaga uhaya giki, ‘nagwisomela ntondo”.

Nose lushiga ulushigu ulo gwita imitihani obhiza udumu ugwiyita kunguno ya gukija ugwisomela chiza bhuli lushigu, umubhusomi bhokwe bhunubho. Hunagwene abhiye bhagang’wila giki, “ilelo ni lelo uyo agayaombaga ntondo ali nongo.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo alingokolo ugutumama imilimo aha kaya yakwe umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agalijimijaga sagala ilikanza lwake bho gwikala wigashije duhu ahikanza ilya guja gujutumama milimo, kunguno ya bhugokolo bhokwe bhunubho. Uweyi jigashila ijidiku bho nduhu gupandika jiliwa aha kaya yakwe kunguno ya gulijimija sagala ilikanza lwake linilo, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga nu ng’wanafunzi uo imalabhupina uyo oliadisomelaga mpaga nose oduma ugugwita untihani gokwe oho lyashiga ilikanza lyago, kunguno nuweyi agikalaga wigashije duhu ahikanza ilya gutumama milimo mpaga nose ogayiwa ijiliwa aha kaya yakwe, umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “ilelo ni lelo uyo agayombaga ntongo ali nongo.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya goleka bhokolo bho gulitumila chiza ilikanza lyabho ijina gwigulambija gutumama milimo yabho chiza, kugiki bhadule kupandika sabho ningi ija gubhambilija chiza, umuwikaji bhobho.

Walawi 19: 11.

Mathayo 25: 13.   

Mathayo 21:28-29

KISWAHILI: LEO NI LEO ASEMAYE KESHO NI MUONGO

Methali hiyo huongelea juu ya faida ya kuitumia siku kwa sababu kila kila ina vitu vyake. Alikuwepo mwanafunzi mmoja aliyekuwa akisoma kwenye shule ya Imalabupina, wilayani Kishapu, katika mkoa wa Shinyanga.

Mwanafunzi huyo, alikuwa akiambiwa na wenzake kwamba, ajisemee vizuri kila siku. Lakini yeye alikuwa akisema kwamba, “nitajisomea kesho.” Mwishowe siku ya kufanya mitihami ikafika akawa ameshindwa kufanya mitihani yake hiyo kwa sababu ya kuacha kujisomea kila siku katika kipindi cha uanafunzi wake. Ndiyo maana wenzake hao walimwambia kwamba, “leo ni leo asemaye kesho ni muongo.”

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ni mvivu katika kufanya kazi kwenye familia yake katika maisha yake. Mtu huyo, huupoteza hovyo muda wake kwa kushinda akiwa amekaa tu, wakati wa kwenda kufanya kazi, kwa sababu ya uvivu wake huo. Yeye humaliza kipindi cha masika bila ya kuwa na chakula kwenye familia yake, kwa sababu ya kuupoteza hovyo muda wake huo wa kufanya kazi, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule mwanafunzi wa imalabupina ambaye hakujisomea mpaga akashindwa kufanya mtihani wake ilipofika siku yake, kwa sababu naye hushinda akiwa amekaa tu, wakati wa kufanya kazi, mpaga mwishowe anakosa chakula katika familia yake, maishani mwake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “leo ni leo asemaye kesho ni muongo.”

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuachana na uvivu kwa kuutumia vizuri muda katika kujibidisha kufanya kazi, ili waweze kupata mali nyingi za kuwasaidia vizuri, maishani mwao.

Walawi 19: 11.

Mathayo 25: 13.   

Mathayo 21:28-29.

ENGLISH: TODAY IS TODAY WHOEVER SAYS TOMORROW IS A LIAR

The above proverb talks about the benefit of using the daily time well because each day has its own things. There was a student who was studying at Imalabupina school of Kishapu district in Shinyanga region.

This student was told by his colleagues that he should study well every day. But he was saying, “I will study for myself tomorrow.” At the end, the day of the exams came and he was unable to take them because he stopped studying every day during his given time at the school. That is why his colleagues told him that, “today is today, whoever says tomorrow is a liar.”

This proverb is compared to the person who is lazy in working at his family. Such person wastes his time by staying at home while sitting, instead of going to work, because of his laziness. He ends up suffering by not having food at his family, because of the waste of his working time in life.

This person, is similar to the student of Imalabubina who did not study for himself until he failed to pass his exams when the day came, because he also spends his time by sitting at his home, instead of working, at the end he lacks food in his family. That is why people tell him that, “today is today, whoever says tomorrow is a liar.”

This proverb teaches people to get rid of laziness by making good use of time in forcing themselves to work, so that they can get many assets which can nicely help them in their lives.

Leviticus 19:11.

Matthew 25:13.

Matthew 21:28-29.

   students-377789__480

                   

          

1136. ULUGOYE LUGATINIKILAGA AHO LOTELELAGA.

Ulusumo lunulo luhoyelile bhutiniki bho lugoye aho lutelelile. Lolihoyi lugoye ulo bhalututilaga bhanhu ginhu jabho. Aliyo lulu ulugoye lunulo lulilolegela mpaga lunenela gutunika kunguno ya gudutwa bho nguzu ningi. Aho bhaluduta bho nguzu chiniko lugatinikila haho lulitela gutinika. Hunagwene abhanhu bhanebho bhagayomba giki, “ulugoye lugatinikilaga aho lotelelaga.”

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumamaga milimo yakwe bho nyakogolo, umukikalile kakwe. Umunhu ung’wunuyo agatumamaga milimo yakwe bho hadohado noyi kunguno ya bhukogolo bhakwe bhunubho. Uweyi agapandikaga makoye ga gugayiwa jiliwa aha kaya yakwe yiniyo kunguno ya bhugokolo bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga nu lugoye ulo lugatinikila haho lolilotelela, kunguno nuweyi agatumama milimo nyakogolo mpaga ogayiwa ijiliwa aha kaya yakwe yiniyo. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “ulugoye luganikilaga haho lotelelaga.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higullya ya guleka winogolelwa bho bhutumama milimo yabho bho gwigulambija gutuitmama chiza, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

1Petro 5:8-9.

KISWAHILI:  KAMBA HUKATIKIA PALE ILIPOLEGEA.

Methali hiyo huongelea juu ya ukatikaji wa kamba pale ilipokuwa imelegea. Walikuwepo watu waliokuwa wakiitumia kamba hiyo kuvutia vitu vyao. Lakini basi kamba hiyo, ilikuwa imelegea kiasi cha kukaribia kukatika kwa sababu ya kuvutwa sana na watu hao. Walipoivuta kwa nguvu hivyo kamba hiyo ilikanitikia pale ilipokuwa imelegea. Ndiyo maana watu walisema kwamba, “kamba hukatikia pale ilipolegea.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hufanya kazi zake kivivu, katika maisha yake. Mtu huyo hufanya kazi kizembe kwa pole pole kama amelazimishwa kwa sababu ya uvivu wake huo. Yeye hukumbwa na matatizo ya kukosa chakula katika familia yake kwa sababu ya uzembe wake huo katika kazi zake, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na ile kamba iliyokatikia pale ilipokuwa imelegea, kwa sababu naye huzembea kufanya kazi zake mpaka anapata matatizo ya njaa kutokana na kukosa chakula kwenye familia yake hiyo. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “kamba hukatikia pale ilipolegea.”

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuachana na tabia ya uvivu katika kazi zao kwa kujibidisha kuyatekeleza vizuri majukumu yao hayo, ili waweze kupata mafanikio mengi maishani mwao.

1Petro 5:8-9.

the-fishermen-3322323__480

 ENGLISH: THE ROPE IS BREAKS WHERE IT IS LOOSE.

The above proverb talks about getting cut of a rope where it was loose. There were people who were using the rope to tie their things. But then the rope was so loose that it almost was cut because of being pulled so hard by those people. When they pulled it so hard, the rope was cut where it was loose. That is why people said that, “the rope breaks where it is loose.”

This proverb is compared to a person who does his work lazily, in his life. Such person works carelessly as if he is forced to do so because of his laziness. He suffers from problems of lacking food in his family because of his negligence in doing his daily activities.

This person is like the rope that got cut where it was loose, because he also neglects to do his works until he gets problems of lacking food in his family. That is why people tell him that, “the rope breaks where it is loose.”

This proverb teaches people about abandoning habits of laziness in their works by forcing themselves to carry out their duties well, so that they can get a lot of success in their lives.

1 Peter 5:8-9.

 

1131. ITI GIKI BHULI NG’WENE UONGUZU ALING’WITEGELEJA.

Alihoyi munhu uyo wikalaga muchalo jilebhe. Umunhu ng’wunuyo agaidimila pigipigi mpaga yuduma uguja kunguno ya bhuguzu bhokwe bhunubho. Aliyo lulu, umunhu ng’wunuyo, aganoga sagala kunguno adapandikile solobho yoseyose aho oilekela guja ipigipigi yiniyo. Hunagwene abhanhu bhagang’wila giki, “iti giki bhuli ng’wene uonguzu aling’witegeleja.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo ali na nguvu jigijigi aliyo adapandikaga solobho yoseyose umubhutumami bhokwe bhunubho, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agatumamaga milimo midimu na midito bho gutumila nguzu ningi aliyo adapandikaga solobho yoseyose kunguno ya gukija gwitegeleja gokwe gunuyo. Uweyi aganogelaga maduhu, nulu dalali, kunguno ya gugayiwa witegeleja bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga nuyo agayidimila pigipigi mpaga yuduma uguja, kunguno nuweyi agatumilaga nguzu ningi mugutumama milimo midimu na midito bho nduhu kupandika solobho yoseyose, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “iti giki bhuli ng’wene uonguzu aling’witegeleja.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gutumama milimo yabho bho witegeleja bhutale kugiki bhadule kupandika solobho nhale umubhutumami bhobho bhunubho.

Luka 6:49.

Yoshua Bin Sira 3:22.

Mhubiri 5:15-16.

KISWAHILI: SI KILA MWENYE NGUVU NI MWEREVU.

Alikuwepo mtu aliyeishi kwenye kijiji fulani. Mtu huyo aliizuia pikipiki kwenda kwa kuishikilia na mikono yake. Lakini basi, mtu huyo alichoka bure kwa sababu hakuna faida aliyoipata baada ya kuiachia kwenda pikipiki hiyo. Ndiyo maana watu walimwambia kwamba, “si kila mwenye nguvu ni mwerevu.”

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu aliye na nguvu nyingi lakini hapati faida yoyote katika kazi zake. Mtu huyo hufanya kazi ngumu na nzito zisizompatia faida yoyote kwa sababu ya kukosa umakini anapofanya kazi zake hizo. Yeye hujichosha bure kwa sababu ya kukosa huo umakini anazipofanya kazi zake hizo, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyeshikilia pikipiki mpaka ikashindwa kwenda, kwa sababu naye hutumia nguvu nyingi kwa kufanya kazi ngumu na ndito mpaga anachoka bila kupata faida yoyote, katika maisha yake hayo. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “si kila mwenye nguvu ni mwerevu.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kufanya kazi zao kwa umakini mkubwa, ili waweze kupata faida kubwa kwenye kazi zao hizo, maishani mwao.

Luka 6:49.

Yoshua Bin Sira 3:22.

Mhubiri 5:15-16.

african-5505584__480

kigali-5256022__480

motorcycle-7221472__480

ENGLISH: NOT EVERYONE WHO HAS STRENGTH IS SMART.

There was a man who lived in a certain village. He had strength enough to stop a motorcycle from going by holding it with his hands. But then he got tired in vain because of getting no benefit after letting go of the motorcycle. That is why people told him that, “not everyone who has strength is smart.”

This saying is compared to a person who has a lot of power but does not get any benefit in his works. Such person does hard and heavy works which not give him any benefit because of the lack of focus when doing them. He exhausts himself in vain because of a lack of that attention when he does his tasks, in his life.

This person resembles the one who held a motorcycle until it could not go, because he also uses a lot of energy in doing hard works until he gets tired without getting any benefit in his life. That is why people tell him that, “not everyone who has strength is smart.”

This saying imparts in people an idea of doing their works with great attention, so that they can get a lot of profits from their works in their lives.

Luke 6:49.

Joshua Bin Sirach 3:22.

Ecclesiastes 5:15-16.

1083. BENA: IMBWA NDAVILA PASI YE NYIDZI.

KISWAHILI: MBWA ANAYEANGALIA CHINI NDIYE MWIZI.

Methali hiyo, huangalia maisha ya mbwa aliyekuwa mwizi. Mbwa huyo, alikuwa akiiba nyama na kula mara kwa mara bila ya wamiliki wake kufahamu kuwa ni yeye kwa sababu ya kujificha kwake kwa kuangalia chini. Mbwa huyo alikuwa akiangalia chini ili kunesha hali ya kuficha kosa la kuiba nyama hizo.

Wamiliki wake walifanya utafiki uliowezesha kumtamgua aliyekuwa akiiba nyama zao. Utafiti huo, ulimkamata mbwa huyo baada ya kumuona akiziiba nyama hizo. Ndiyo maana walisema kwamba, “mbwa anayeangalia chini ndiye mwizi.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huonekana kuwa ni mwema kwa nje lakini kwa ndani ni muovu, katika maisha yake. Mtu huyo, hutenda matendo yake kwa lengo la kujionesha kwa nje tu kuwa ni mwema kwa sababu ya kutaka kujificha ili uovu wake usijulikane kwa watu. Yeye hugundulika tabia yake hiyo mbaya baada ya kukaa naye, ndipo unafiti wake hujionesha wazi baada yeye kujisahau, katika maisha yake hayo.

Mtu huyo, hufanana na yule mbwa aliyekuwa akiiba nyama na kujificha kwa kuangalia chini, kwa sababu naye huonekana kwa nje kuwa ni mtu mwema kumbe kwa ndani ni muovu, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “mbwa anayeangalia chini ndiye mwizi.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuachana na tabia ya kujionesha kwa nje kuwa wema kwa kuacha kutenda maovu, na badala yake watende mema ili waweze kuishi kwa amani na wenzao, katika familia zao.

Mathayo 23:28 “Vivyo hivyo, ninyi nanyi, kwa nje mwaonekana na watu kuwa wenye haki, bali ndani mmejaa unafiki na maasi.”

Luka 6:44 “Kila mti hujulikana kwa matunda yake. Kwa maana watu hawachumi tini kwenye miiba wala zabibu kwenye michongoma.”

1samweli 16:7 “Lakini Bwana akamwambia Samweli usimtazame uso wake, wala urefu wa kimo chake, kwa maana mimi nimemkataa. Bwana haangalii kama wanadamu waangaliavyo, bali Bwana huutazama moyo.”

ENGLISH: A DOG THAT LOOKS DOWN IS THE THIEF.

The overhead proverb looks at the life of a dog that was a thief. Such dog used to steal meat and eat it frequently without its owners realizing that it was him because of his hiding by looking down. Such dog was looking down in order to hide the crime of stealing the meat.

Its owners made a research that enabled them to identify the one who was stealing their meat. Such research, arrested the dog after seeing him stealing the meat. That is why they said that, “a dog that looks down is the thief.”

This proverb is compared to the person who appears to be good on the outside but is evil on the inside, in his life. Such person does his actions with the aim of showing himself to be good on the outside because he wants to hide himself so that his evil will not be known by people. People discover his bad behavior after staying with him, then his selfishness shows itself clearly after he forgets himself, in his life.

This person is like the dog that was stealing meat and hiding by looking down, because he also looks like a good person on the outside but is evil on the inside, in his life. That is why people tell him that, “a dog that looks down is the thief.”

This proverb instills in people an idea of abandoning a habit of showing themselves to be good by stopping doing evil, and instead they should do well so that they can live in peace with their nobles, in their families.

Matthew 23:28 “In the same way, you also, on the outside you appear to be righteous, but on the inside you are full of hypocrisy and rebellion.”

Luke 6:44 “Every tree is known by its fruit.” Because people don’t pick figs on thorns or grapes on brambles.”

1 Samuel 16:7 “But the Lord said to Samuel, don’t look at his face, nor at the height of his stature, because I have rejected him. The Lord does not look as men look, but the Lord looks at the heart.”

dog-1418330__480

puppy-4240180__480

german-shepherd-1970026__480