28. Nzala Iganwaga Ungokolo (Njaa Humshambulia Mvivu)

Collected by: Don Sybertz,   Scanned by: Cephas Yao Agbemenu

With special thanks to Rev Joe Healey (African proverbs,Sayings and stories)

Jaliho jijiji jimo wikalaga namhala Manyenye, uyo alatogilwe gete kubhasayila abhiye na kubhalembagula abhangi ilikanza lya malima aho lyashika. Umanyenye usamila ng’wipolu kihamo na nke na bhana bhabho. Ubhiza munhu waguja akuguchobhaga bhuki.

Abhamuchalo bhiye aho bhandya gu kuminga ishiliwa, uManyenye ni kaya yakwe bhakabhukaga kunu bhabhuchaga jisabho ja bhuki na guja aliyeja bhuli hene. Aguja alikabhanya mandege, bhusiga, mahalage na mbika jose sha shiliwa.

Iza yigela ng’waka gumo imbula igatula gete umuchalo jenijo. Manyenye uduma uguja ng`wipolu ugujuchobha ubhuki. Pye nu bhuki ubho owapa ing’wakizo bhulibhoshila gete.

Achobhe nzila yingi iyakumpandikila shiliwa kunguno ikaya yakwe yalina nzala gete. Agajibhilinga ijisabho jakwe na gujokaja minzi ayo gasanjinje bhuki bhugehu. Ijisabho ijidatu ujileka jiti naki.

Una wandya kujiyeja ijisabho jenijo. Bhuli makanza ijisabho jenijo ja yoganyaga uli jayitulanya. Kungulu, kungulu, kungulu. Iyombo yeniyo ikamanwa wangu wangu na bhazenganwa bhiye giki nu namhala Manyenye na bhusuluja bhokwe bho bhuki.

Ulu shiku lwene akaja mpaga ha ng`wakwe nkima uyo akakabha jisabho jimo na bhubhele ahikanza obhusola ubhubhele, umanyenye winga wangu wangu, uja na milimo yakwe angu unkima ng’wenuyo akije kumana.

Kungulu, kungulu, jisabho jitulanyaga nu manyenye ukaja kukolobhela. Manyenye aho obhutwala ubhubhele, unke na bhana bhakwe bhunsung`wanha na bhuyegi.

Unkima ng’wenuyo uyo okabha ubhubhele akandya kulila ungoshi aho ofuma ku ngunda akibhakila gete. Aho omona unke alilila umuja, “Ulililila ki nke wane?” Unjinja wa bhuki wanikelelaga, aho gunijingija bhuki ubho bhuditilile minzi, gashi minzi duhu. Unene nung’winha bhubhele.”

Dumanile uManyenye alina masala noyi agatumilaga pye inzila ja gupandikila jiliwa. Lindaga intondo ulu alize akunibhona, ungoshi agayomba na bhupelanu. Gitumo kali akajile kakwe, intondo yaho idilu ijisabho jigendeleya ugwitulanya, gungulu, gungulu, aho oshika aho kaya ya nkima ng’wenuyo uyo ong’winha bhubhele iyigolo uManyenye wandya kuyomba, mayu ulimhola kwinga igolo? Ginehe ulijihaya ijisabho jingi ilelo uninhe ubhubhele?

Nadahayile gete. Nibhuli iyigolo oninhile jisabho iji jili na minzi bhuli jiti na bhuki? Ulinomolomo gete ubhebhe, ungoshi wane wanidukile no. Aliyo ilelo nenhaga jisabho ijojilina bhuki. Lindaga tamu naje nakang`witane ungoshi wane. Alihali ungoshi wako? Ali kungunda.

Manyenye akelelwa giki ungoshi ulu wiza akulibhona ilikaji. Akingila ng’wibhelele udaha ubhubhele upela ajile. Gashi unkima nu ngoshi aho bhashika aha kaya bhadansangile. Bhusanga duhu ihasi bhubhele widagukaga.

Aho bhaja ung’wibhelele, bhumana giki bhodahagwa. Ungoshi agakolwa no, wandya kunchobha uManyenye. Akandya kupela alifata amagulu gakwe umo wabhitilaga umanyenye. Aho wang’wegla wigwa yombo ya jisabho jakwe ijo jitulanyaga “Gungulu, gungulu, gungulu” akongeja gukaja. UManyenye atabhizile na mhola giki alilondejiwa.  UManyenye akicha ugutula unigo gokwe.

Kiswahili: Njaa Humshambulia Mvivu

Kulikuwepo kijiji kimoja alichokuwa akikaa mzee Manyenye, aliyekuwa anapenda kabisa kulaumu wenzake na kuwadanganya wengine wakati wa kilimo ukifika.

Manyenye alihamia porini pamoja na mke na watoto wao. Akawa mtu wa kwenda akitafuta asali.

Walipoanza kukusanya vyakula wale wenzake wa kijijini, Manyenye na familia yake wakawa wakitembea huku wakiwa wamebeba kibuyu cha asali na kwenda kila sehemu. Alienda akibadilisha mahindi, mtama, mahalage, na aina zingine za vyakula.

Mwaka fulani mvua ilinyesha sana katika kijiji hicho. Manyenye alishindwa kwenda porini kutafuta asali. Hata ile asali aliyoilina mwaka uliopita ilikuwa imeisha yote kabisa.

Ilimbidi atafute njia nyingine ya kuipatia familia yake chakula kwa sababu ilikuwa na njaa kweli. Alivikusanya vibuyu vyake na kuviwekea maji ambayo yalikuwa yamechanganywa na asali kidogo. Vibuyu vitatu aliviacha tupu.

Ndipo akaanza kuvitembeza vibuyu hivyo. Kila wakati vibuyu hivyo vilikuwa vinapiga kelele vinapoanza kugongana. “Gungulu, gungulu, gungulu.” Kelele hiyo ilijulikana haraka sana kwa majirani wenzake kwamba, “Ni mzee Manyenye na biashara ya uuzaji wa asali yake.

Siku ile alienda kwa mwanamke mmoja aliyebadilisha kibuyu kimoja na uwele. Yeye aliondoka kwa haraka haraka na kutokomea ili asitambuliwe na mama wa nyumbani huyo.

“Gungulu, gungulu,” vibuyu vikiwa vinagongona hutoa sauti hiyo. Manyenye aliharakisha kutokomea na watoto wa nyumbani kwake. Alitoweka kabisa kwa furaha.

Mwanamke huyo aliyebadilishana uwele akaanza kulia. Mume wake alipotoka shambani alishtuka kweli. Alipomuona mke wake analia alimuuliza, “Unalilia nini mke wangu?” Alijibu, “Muuzaji wa asali amenifanyia ujanja, aliponiuzia asali iliyochanganywa na maji, kumbe ni maji tu. Mimi nimempa uwele.”

 “Tunamfahamu Manyenye ana akili sana, hutumia njia zote za kujipatia chakula. Subiri kesho atakapokuja ataniona.” Alisema mume wake kwa hasira.  Kama ilivyokuwa destuli yake, kesho yake asubuhi vibuyu viliendelea kugongana, “gungulu, gungulu,” alipofika nyumbani kwa yule mwanamke aliyempa uwele jana, Manyenye alianza kuongea, “mama hujambo kutoka jana? Vipi unataka kibuyu kingine leo unipe uwele?”

“Sitaki kabisa. Kwa nini jana ulinipa kibuyu kilicho changanywa na maji ambacho hakikuwa na asali?” Ni muongo kweli wewe, mume wangu amenifokea mno.”  Alisema yule mama.

“Lakini leo nimeleta kibuyu kilicho na asali.” “Subiri kwanza niende nikamwite mume wangu.”  “Yuko wapi mume wako?”  “Yuko shambani.”

Manyenye akaelewa kwamba, mume wake akija, ataliona lililo kali.  Aliingia kwenye ghala akachota uwele akakimbia kwenda. Kumbe mwanamke na mume wake walipofika nyumbani hawakumkuta. Walikuta chini uwele umemwagika tu.

Walipoenda kwenye ghala, walifahamu kwamba, uwele umechotwa. Mume wake alikasilika mno. Akaanza kumtafuta Manyenye. Akaanza kukimbia akifuata nyayo zake alimopitia Manyenye.

Alipomkaribia, alisikia kelele ya vibuyu vyake vinavyogongana, “gungulu, gungulu, gungulu” aliongeza mwendo. Manyenye hakuwa na habali kwamba anafuatiwa.  Alishusha akauweka mzigo wake.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s