sayings

1360. NOLEJI KUBHIYE.

Loleji kubiye lililina ilo agitanilagwa munhu uyo agihayaga giki agabhonaga kule kulebha abhiye. Umunhu ng’wunuyo, agikalaga ubhalomela abhiye imihayo yakwe kunguno ya gwigimba giki ayimanile pye weyi iyo bhadayilolelaga abhiye bhenabho. Uweyi ahayile adegelekwe weyi duhu bho nduhu ugubhadegeleka abhiye umuwikaji bhokwe. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki, “noleji kubhiye.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agitulaga bhumani bho sagala umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agitulaga giki ali mani osagala bho gwiyitya gumana majile ga bhangi nulu mumakaya ga bhangi, ukunu agubhaduhilijaga abhiye bho gubhitana giki bhalemelwa, kunguno ya bhudoshi bhokwe bhunubho, ubho gwitula bhumani bho sagala, umuwikaji bhokwe. Uweyi agalemelagwa uguyibheja chiza ikaya yakwe kunguno ya gwitula bhumani bhunubho ubho sagala, na gubhadalahija abhiye, umukikalile kakwe kenako.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga nuyo witulaga bhuloleji bho kule kulebha abhiye, kunguno nuweyi agitulaga bhumani bho pye gukila abhiye bho gubhadalahija abhiye aliyo adumile uguyibheja ikaya yakwe, umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki, “noleji kubhiye.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya guleka bhudoshi bho gwitula bhumani bho sagala, kugiki bhadule gwikala ni kujo lya gubhambilija ugujilela chiza ikaya jabho jinijo, umuwikaji bhobho bhunubho.

Mathayo 7:1-6.

Luka 6:37.

KISWAHILI: MJUAJI KWA WENZAKE.

Mjuaji kwa wenzake ni jina aloitwa mtu yule ambaye hujidai kwamba anaona mbali kuliko wenzake. Mtu huyo, huwa anawasimulia wenzake maneno yakwe kwa sababu ya kujiona kwamba anajua yote yeye yale ambayo wenzake hawayaoni. Yeye hutaka asikilizwe yeye tu bila ya kuwasikiliza wenzake, maishani mwake. Ndiyo maana watu humuita jina la “mjuaji kwa wenzake.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hujitia kujua hovyo kuliko wenzake, katika maisha yake. Mtu huyo, hujitia kujua hovyo kwa kuyajua maisha ya wengine na familia za wenzake huku akiwadharau wenzake kwa kuwafikirika kama watu walioshindwa maisha, kwa sababu ya majivuno yake hayo ya kujitia ujuaji wa kuwadharau wenzake, maishani mwake. Yeye hushindwa kuilea vyema familia yake kwa sababu ya kujitia kujua kwakwe huko na kudharau wenzake hao, katika maisha yake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyejitia kujua kwa kujidai kuona mbali kuliko wenzake, kwa sababu naye hujitia kujua hovyo kwa kudharau wenanke hao wakati anashindwa kuilea familia yake. Ndiyo maana watu humuita jila la “mjuaji kwa wenzake.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuacha majivuno ya kujitia kujua hovyo, ili waweze kuishi kwa kuheshima inayowasaidia katika kuzilea vyema familia zao, maishani mwao.

Mathayo 7:1-6.

Luka 6:37.

 

ENGLISH: A MUCH KNOWER TO LANDED GENTRY.

A much knower to landed gentry is a person who claims to be more knowledgeable than his earls. Such person often tells his nobles his own words because of thinking that he knows everything which others do not know. He wants to be heard only himself without listening to others in his life. That is why people call him “a much knower to landed gentry.”

This saying is paralleled to the one who thinks that he knows more than his companions in his life. This person speaks a lot without listening to others in his family. He despises others because of his pride of pretending to know everything in his life. He fails to rear his family members because of pretending to know everything and despising others in his life.

This person is like the one who had become self-conscious by claiming to be more knowledgeable than his companions, because he also becomes self-conscious by belittling others while he fails to provide his family with basic needs. That is why people call him “a much knower to landed gentry.”

This saying teaches people to do away with pride so that they can live with dignity that aids them in providing their families with basic needs in their lives.

Matthew 7:1-6.

Luke 6:37.

 

africa-1676116_1280

gambia-239849_1280

woman-5878348__480

1359. ULALUMBA YA GUMBELE.

Aho kale bhalihoyi bhanhu abho bhalibhalima ngunda ntale go mandege. Abhanhu bhenabho bhagandya gugalimila amandege genayo aho lyashiga ilikanza lya ngese. Ingese yiniyo igabhanoja noyi mpaga nose uumo obho uhaya guyileka kunguno ya bhadamu bhoyo.

Abhanhu abho bhatumamaga nanghwe bhenabho bhagankomeleja bho gung’wila giki wiyumileje guyilimila ingese yiniyo mpaga ayimale kugiki adule kupandika matwajo mingi ayo gagung’wenhela bhuyeji aha shigu ijaha bhutongi. Hunagwene bhagang’wilaga giki, “ulalumba ya gumbele.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhitoji abho bhali ngosha na nkima abho bhagabhalelaga chiza abhana bhabho, umukikalile kabho. Abhitoji bhenabho, bhagabhalelaga chiza abhana bhabho bho gubhinha lilange lyawiza ilyagubhambilija gwikala na bhanhu chiza, kunguno ya witegeleja bhobho ubho gwikala na nhungwa jawiza umuwikaji bhobho bhunubho. Abhoyi bhagabhakuja chiza abhana bhabho bhenabho kugiki bhadule gubhambilija chiza umushigu jabho ijabhutongi, kunguno ya gujikalana chiza inhungwa ijawiza jinijo, umukikalile kakwe kenako.

Abhitoji bhenabho bhagikolaga nabho bhagalimila ngese ya ngunda ntale go mandege mpaga bhubisha, kunguno nabhoyi bhagiyumilijaga gubhalela chiza abhana bhabho mpaga bhadula gubhambilija chiza umuwikaji bhobho bhunubho. Hunagwene bhagabhakolemeja gwikala chiza abhana bho gubhawila giki, “ulalumba ya gumbele.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na wiyumilija bho gutumama milimo yabho na gubhalela chiza abhana bhabho bhenabho kugiki bhadule kupandika bhuyeji bhutale umuwikaji bhobho bhunubho.

Waefeso 6:1-4.

Mithali 22:6.

1Thimotheo 5:10.

Yoshua Bin Sira 3:1.

Yoshua Bin Sira 3:17-19.

KISWAHILI: UTASHUKURU KWA BAADAYE.

Hapo zamani walikuwepo watu waliolima shamba kubwa la mahindi. Watu hao, walianza kulipalilia shamba hilo ulipofika wakati wa palizi hiyo. Palizi hiyo iliwachosha sana mpaka mwishowe mmoja wao alitaka kuiacha kwa sababu ya ugumu wake.

Watu hao waliokuwa pamoja naye walianza kumhimiza kwa kumwambia kwamba avumilie kwa kuipalilia palizi hiyo mpaka ayimalize ili aweze kufurahia matunda mengi katika siku za mbeleni. Ndiyo maana walimwambia kwamba, “utashukuru kwa baadaye.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa wanandoa wawili ambao ni mume na mke ambao huwalea vyema watoto wao, katika maisha yao. Wanandoa hao huwalea vyema watoto wao kwa kuwapatia malezi mema yawezayo kuwasaidia kuishi vizuri na watu, kwa sababu ya umakini wake huo wa kuyaishi maadili mema, maishani mwake. Wao huwakuja vyema watoto wao hao mpaga wanaweza kuwasaidia katika siku zao za mbeleleni, kwa sababu ya umakini wao huo wa kuyaishi maadili mema, katika maisha yao.

Wanandoa hao hufanana na wale watu walioipalilia palizi ya shamba lao mpaka wakaimaliza, kwa sababu nao huvumilia kwa kuwalea vyema watoto wao mpaka wanaweza kuwasaidia vizuri, maishani mwao. Ndiyo maana wao huwahimiza watoto wao hao kuishi vyema kwa kusema kwamba, “utashukuru kwa baadaye.”

Msemo huo, huwafundisha wanandoa juu ya kuwa na uvumilivu wa kujibidisha kufanya kazi vizuri na kuwalea vyema watoto wao ili waweze kuwasaidia vizuri, maishani mwao.

Waefeso 6:1-4.

Mithali 22:6.

1Thimotheo 5:10.

Yoshua Bin Sira 3:1.

Yoshua Bin Sira 3:17-19.

working-4465967_1280(1)

corn-2655525_1280

ENGLISH: YOU WILL BE GRATEFUL IN THE FUTURE.

Once upon a time, there were people who cultivated a large field of maize. When the time came of weeding, they began to weed it. Weeding was so tiring that one of them wanted to give up because of its exertion.

Then people who were with him began to encourage him by telling him to persevere in weeding it up to its end so that he could enjoy various fruits in the future. That is why they told him that, “you will be grateful in the future.”

This saying is equaled to two couples who are a husband and wife who nurture their children well in their lives. These couple nurtures their children well by providing them with decent upbringing that can support them enough to live well with people, because of their thoughtfulness of living upright values in their lives. They bring up their children well until they get support from them in their future days, because of their responsiveness of living moral values in their lives.

These couples are like those people who weeded their fields until they finished them, because they also persevere in nurturing their children well until they can aid them well in their lives. That is why they encourage their children to live well by saying that, “you will be grateful in the future.”

This saying imparts in couples an idea of being patient enough to work hard in nurturing their children well so that they can nicely support them in their lives.

Ephesians 6:1-4.

Proverbs 22:6.

1 Timothy 5:10.

Joshua Bin Sirach 3:1.

Joshua Bin Sirach 3:17-19.

1356. OHUMUJA.

Bhalihoyi bhanhu bha kaya imo abho bhikalaga bhagwiyojaga ku likanza lilihu. Abhanhu bhenabho bhali bhipelanya kunguno ya mabala gabho ayo bhayogelaga.

Lushigu lumo agigela munhu uyo agabhenganija chiza mpaga bhuhumula kunguno ya bhutungilija bhokwe bhunubho umunhu ng’wunuyo. Hunagwene abhanhu bha munzengo aho bhabhona chene bhagayomba giki, “ohumuja.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli ntongeji obhanhu bha muchalo uyo agabhatongelaga chiza abhanhu bhakwe, umuwikaji bhokwe. Untongeji ng’wunuyo, alina bhutogwa bho gubhatongela chiza abhanhu mpaka bhang’wigwa chiza, kunguno ya bhutungilija bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe. Uweyi agabhambilijaga abhanhu bha muchalo jakwe jinijo mpaka bhagamala amakoye gabho, kunguno ya bhutungilija chokwe bhunubho, umukikalile kakwe kenako.

Untongeji ng’wunuyo agikolaga nuyo agabhayangula abhanhu abho bhalibhiduma mpaga nowe bhidebha chiza, kunguno nuweyi agabhatongelaga chiza abhanhu mkaga bhang’wigwa, umuchalo jakwe jinijo. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “ohumuja.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhutungilija bho gubhatongela chiza abhanhu bhabho, kugiki bhadule gwikala bho mholele na bhuyegi bhutale umuchalo jabho.

Isaya 9:6.

Yeremia 10:10.

Zakaria 9:9.

KISWAHILI: AMENYAMAZISHA.

Walikuwepo watu wa kwenye familia moja waliokuwa wakizozana kwa muda mrefu. Watu hao walikasilikiana kwa sababu ya kugombania mashamba.

 Siku moja alipatikana mtu aliyewapatanisha vizuri mpaka wakanyamaza kwa sababu ya uaminifu wake wa kutenda haki mtu huyo. Ndiyo maana watu walipoona hivyo walisema kwamba, “amenyamazisha.”

Msemo huo hulinganishwa kwa kiongozi wa kijiji ambaye huwaongoza vizuri watu wake, katika maisha yake. Kiongozi huyo, ana upendo wa kuwaongoza vizuri watu wake mpaka wanamsikiliza vizuri, kwa sababu ya uaminifu wake huo, maishani mwake. Yeye huwasaidia watu kwenye kijiji chake hicho mpaka anayamaliza matatizo yao kwa sababu ya uaminifu wake huo, katika maisha yake hayo.

Kiongozi huyo, hufanana na yule aliyewapatanisha watu waliokuwa wamekosana mpaka mwishowe wakaelewana vizuri, kwa sababu naye huwaongoza vizuri watu wake mpaka wanasikilizana, maishani mwake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “amenyamazisha.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na uaminifu wa kuwaongoza vizuri watu wao, ili waweze kuishi kwa amani na furaha kubwa, katika kijiji chao.

Isaya 9:6.

Yeremia 10:10.

Zakaria 9:9.

 

ENGLISH: HE HAS SILENCED THEM.

There were people in the same family who had been fighting for a long time. They were angry with each other because of fighting over land.

One day, a man was found who reconciled them well until they became silent because of that man’s honesty in doing justice. That is why when people saw that, they said, “He has silenced them.”

This saying is paralleled to a village leader who leads his people well in his life. This leader has an interest of leading his people well until they listen to him well because of that honesty in his life. He supports people who live in his village until he solves their glitches because of that honesty in his life.

This leader resembles the one who reconciled the people who had been fighting until they finally understood each other well, because he also leads his people well until they listen to each other in his life. That is why people say to him, “he has silenced them.”

This saying teaches people about being truthful enough to lead their people well, so that they can live in peace and great happiness in their village.

Isaiah 9:6.

Jeremiah 10:10.

Zechariah 9:9.

 

samburu-4434184_1280

1355. IGUGWESAGWA NH’AWA.

Akahayile kenako kahoyelile ndiimi o mitugo uyo agilendeja mpaga nose untugo gokwe gusolwa na mbiti. Undiimi ng’wunuyo, odimaga nholo, mbuli na ng’ombe. Nholo yakwe igasolwa na mbiti bho nduhu ugumana uweyi kunguno ya wilendeja bhokwe bhunubho mpaga nose abhanhu bhujibhona imbiti jiliyigwesa. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagayomba giki, “igugwesagwa nh’awa.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo adajilanhanaga chiza ijikolo jakwe, umukikalile kakwe. Umungu ng’wunuyo agajilekanijaga sagala ijikolo jakwe jinijo mpaga nose jajimila kunguno ya gugayiwa witegeleja bho kujilanhana chiza isabho jakwe jinijo, umuwikaji bhokwe. Uweyi agagayiyagwa isabho ja gung’wambilija aha kaya yakwe kunguno ya kujilekanija sagala mpaga nose jajimila ijikolo jakwe jinijo, umukikalile kakwe kenako.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga nu ndiimi omitugo uyo agilendeja mpaga nose yusolwa na mbiti inholo yakwe, kunguno nuweyi agajilekanijaga sagala ijikolo jakwe mpaga nose jajimila, umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki isabho yakwe “igugwesagwa nh’awa.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bho gujilanhanha chiza ijikolo jabho, kugiki jidule gubhambilija chiza, umukaya jabho jinijo, umuwikaji bhobho.

Mithali 27:18.

Mithali 29:10.

Yeremia 39:11-12.

1Wathesalonike 2:7.

KISWAHILI: ANAVUTWA NA FISI.

Msemo huo huongelea juu ya mchungaji wa mifugo aliyejisahau mpaka mwishowe kondoo wake akachukuliwa na fisi. Mchungaji huyo, alikuwa akichunga kondoo, mbuzi, na ng’ombe. Kondoo wake alichukuliwa na fisi bila ya yeye kufahamu kwa sababu ya kujisahau kwake huko mpaka mwishowe watu wakawaona fisi wakimvuta kondoo huyo. Ndiyo maana watu hao walisema “anavutwa na fisi.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hazitunzi vizuri mali zake katika maisha yake. Mtu huyo, huvitelekeza hovyo vitu vyake hivyo mpaka mwishowe vinapotea, kwa sababu ya kutovitunza vizuri vitu vyake hivyo, maishani mwake. Yeye huishiwa mali katika familia yake hiyo kwa sababu ya kuzitelekeza hovyo mali zake hizo mpaka mwishowe zinapotea, katika maisha yake hayo.

Mtu huyo, hufanana na yule mchungaji aliyejisahau mpaka kondoo wake akachukuliwa na fisi, kwa sababu naye huvitelekeza hovyo vitu vyake mpaka mwishowe vinapotea, maishani mwake. Ndiyo maana watu wanaoziona mali zake zikipotea hivyo humwambia kwamba, “anavutwa na fisi.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kuvitunza vizuri  vitu vyao, ili viweze kuwasaidia vizuri katika familia zao, maishani mwao.

Mithali 27:18.

Mithali 29:10.

Yeremia 39:11-12.

1Wathesalonike 2:7.

 

ENGLISH: IT IS BEING DRAGGED BY A HYENA.

This proverb talks about a shepherd who forgot himself until finally his sheep was taken by a hyena. The shepherd was herding sheep, goats, and cattle. His sheep was taken by a hyena without him knowing because of his forgetfulness until people saw the hyenas dragging it. That is why those people said that “It is being dragged by a hyena.”

This proverb is matched to a person who does not take decent care of his possessions in his life. This person neglects his belongings until they are eventually lost, because of not taking respectable precaution of his belongings in his life. He runs out of wealth in his family because of neglecting his belongings until they are eventually lost in his life.

This person is like the shepherd who forgot himself until his sheep was taken by a hyena, because he also neglects his belongings until they are eventually lost in his life. That is why people who see his possessions disappearing like that tell him that, “it is being dragged by a hyena.”

This proverb instills in people a clue about being cautious enough to take respectable carefulness of their belongings so that they can support them well in their families in their lives.

Proverbs 27:18.

Proverbs 29:10.

Jeremiah 39:11-12.

1Thessalonians 2:7.

 

nature-3151328_1280

1354. NG’WIZA OJISAB’O.

Bhalihoyi bhanhu abho bhalibhasuga ng’ombe ya mabhele umuchalo ja Ng’watuma. Ing’ombe yiniyo, yabhisolaga mabhele mingi noyi ayo bhagasegesaga mujisabho abhanhu bhenabho kunguno bhahayaga kupandika mabhele gabhusegese na maguta ga gutwila mumakubhi. Ing’ombe yiniyo yokajaga mabhele mujisab’o kunguno ya wingi wogo bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagiiyinika ing’ombe yiniyo giki, “ng’wiza ojisab’o.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli nsabhi uyo agajitumamilaga isabho jakwe bho gubhambilija bhanhu, umukikalile kakwe. Unsabhi ng’wunuyo agajitumamilaga isabho jakwe jinijo bho gubhagunanha abhanhu abho bhali na makoye kugiki bhadule gugamala wangu, kunguno ya bhutogwa na wizanholo bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe. Uweyi agenhaga bhuyegi kubhanhu bhingi abho agabhambilijaga mpaga bhagamala wangu amakoye gabho genayo, kunguno ya bhutogwa na wizanholo bhokwe bhunubho, umukikalile kakwe kenako.

Unsabhi ng’wunuyo, agikolaga ni ng’ombe iyo yabhisulaga mabhele mingi mpaga bhagasegesa abhanhu, kunguno nuweyi agajitumilaga isabho jakwe bho gubhambilija bhanhu mpaga bhagamala wangu amakoye gabho, umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagang’witanaga giki, “ng’wiza ojisab’o.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhutogwa na wizanholo bho gujitumamila isabho jabho bho gubhambilija abhichabho abho bhali na makoye kugiki bhadule gugamala wangu amakoye genayo, umuwikaji bhobho bhunubho.

Hesabu 11:8.

Kumbukumbu la Torati 8:7-8.

Yeremia 40:10.

Yoeli 2:19.

KISWAHILI: MZURI MWENYE KIBUYU.

Walikuwepo watu waliofuga ng’ombe mwenye mazima katika kijiji cha Mwatuma. Ng’ombe huyo, alikuwa akitoa mazima mengi sana ambayo walikuwa wakiyachekecha kwenye kibubu kwa sababu walitaka kupata siagi na mafuta ya kupikia chakula. Ng’ombe huyo, alikuwa akitoa maziwa yaliyojaza kibuyu kwa sababu ya wingi ya wazima yake hayo. Ndiyo maana watu walimuita jina la “mzuri mwenye kibuyu.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa tajiri yule ambaye huzitumia mali zake kwa kuwasaidia watu, katika maisha yake hayo. Tajiri huyo, huzitumia mali zake kwa kuwasaidia watu wanaokumbwa na matatizo mbalimbali ili waweze kuyamaliza haraka, kwa sababu ya ukarimu na upendo wake huo, maishani mwake. Yeye huleta furaha kubwa kwa watu wengi anaowasaidia mpaka wanayamaliza haraka matatizo yao kwa sababu ya upendo na ukarimu wake huo, katika maisha yake.

Tajiri huyo, hufanana na yule ng’ombe aliyekuwa akitoa maziwa mengi mpaka watu wakawa wanayachekecha ili kupata siaji na mafuta, kwa sababu naye huzitumia mali zake kwa kuwasaidia watu wenye matatizo mpaka wanayamaliza haraka matatizo hayo, maishani mwake. Ndiyo maana watu humuita jina la “mzuri mwenye kibuyu.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na upendo na ukarimu wa kuzitumia mali zao kwa kuwasaidia wenzao wanaosumbuliwa na matatizo mbalimbali ili waweze kuyamaliza haraka matatizo hayo, maishani mwake.

Hesabu 11:8.

Kumbukumbu la Torati 8:7-8.

Yeremia 40:10.

Yoeli 2:19.

 

ENGLISH: “THE GOOD ONE OF A CALABASH.”

There were folks who raised a cow with a calabash in the village of Mwatuma. The cow used to give a lot of milk that they used to shake in a calabash for getting butter and cooking oil. Milk of such cow filled a calabash because it was abundant. That is why individuals called it “the good one of a calabash.”

This saying is compared to a rich man who uses his wealth for supporting people in his life. This rich man uses his wealth to aid those who suffer from various hitches so that they can quickly solve them, because of his generosity and love, in his life. He brings great joy to several persons whom he aids until they quickly solve their glitches because of his love and generosity in his life.

This rich man resembles the cow that gave so much milk from which people got butter and oil, because he also uses his wealth for aiding individuals who are trouble until they quickly solve those glitches. That is why they call him “the good one of a calabash.”

This saying imparts in individuals an idea of being generous enough to use their wealth for supporting others who suffer from various complications so that they can quickly solve those troubles in their lives.

Numbers 11:8.

Deuteronomy 8:7-8.

Jeremiah 40:10.

Joel 2:19.

 

cow-7425394__480