Sukuma Proverbs

1504. IJAHALULIMI JIGAGAB’ANHILAGWA HAHO.

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile lulimi. Ululimi kajalikajisanjo kadoo kamumili ako kagikalaga munomo. Bhanhu bhangi bhagatumilaga akajisanjo kenako bho guyomba mihayo iyo iliyambisila jabho nulu ja bhichabho. Abhanhhu bhenabho bhagayomba mihayo mibhi iyo yigakenagulaga kaya kunguno ya guyiyomba bho nduhu ugwiganika chiza. Hunagwene abhanhu bhagabhawilaga giki, “ijahalulimi jigagab’anhilagwa haho.”

Ulusumo lunulo lugelenganijiyagwa kuli munhu uyo agayombaga mihayo yakwe bho nduhu uguyitila bhukengeji chiza, umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, agayombaga mihayo mibhi bho nduhu uguiganika chiza kunguno ya gugayiwa witegeleja umuwikaji bhokwe bhunubho. Uweyi agayibalasanyaga ikaya yakwe kunguno ya kuyomba mihayo yabhubhi yiniyo bho nduhu gwitegeleja chiza umukikalile kakwe kenako.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nabho bhagayomba mihayo yabhubhi iyo igakenagula kaya jabho, kunguno nuweyi agayombaga mihayo yabhubhi bho nduhu gwiganika chiza, mpaga oyisalambanya ikaya yakwe yiniyo umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “ijahalulimi jigagab’anhilagwa haho.”

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bho guyitila bhukengeji imihayo yabho, habho bhatali uguyiyomba kugiki bhadule gujibheja chiza ikaya jabho jinijo, umuwikaji bhobho bhunubho.

Zaburi 140:3.

Mithali 10:20. 15:2,4. 20:23.

Yakobo 3:5-6.

KISWAHILI: KILICHO KWENYE ULIMI HUGAWANWA HAPOHAPO.

Methali hii ya kisukuma hutokana na maisha ya kitamaduni ya jamii, ambapo watu walithamini usemi na hekima ya uangalifu. Katika mazingira ya kijiji, ilibainika kuwa baadhi ya watu waliweza kuongea chochote kilichokuja akilini mwao bila kufikiria. Watu kama hao mara nyingi walifichua siri, walisababisha kutoelewana, au walileta migogoro kwa sababu tu hawakuweza kudhibiti ndimi zao. Wazee, waliotetea maelewano na umoja, walitumia methali hii kuonya dhidi ya usemi usiojali na kuhimiza mawasiliano ya busara na yenye nidhamu. Ndiyo maana walisema “kilicho kwenye ulimi hugawanwa hapo hapo.”

Methali hii hulinganishwa na mtu ambaye huzungumza bila kufanya utafiti kwa makini katika maisha yake. Mtu huyu huzungumza na watu bila kufikiria vizuri kwa sababu ya uzembe wake katika maisha yake. Yeye husababisha mgawanyiko kwa wanafamilia wake kwa sababu ya kuzungumza bila kufanya utafiti unaohitajika katika maisha yake.

Mtu huyu hufanana na yule aliyefichua siri mpaka akasababisha kutoelewana katika jamii, kwa sababu naye pia huzungumza bila kufikiria vizuri mpaka anafikia hali ya kusababisha mgawanyiko katika familia yake. Ndiyo maana watu humuonya kwa kusema kwamba “kilicho kwenye ulimi hugawanwa hapo hapo.”

Methali hii huwafundisha watu juu ya umuhimu wa kujizuia katika maongezi yao. Hutia watu moyo wa hekima, uvumilivu, na utambuzi kabla ya kusema. Maneno yana nguvu, yanaweza kujenga au kuharibu, kwa hiyo mtu lazima afikirie kwa makini kabla ya kuongea. Pia yenyewe hufundisha watu kuwa heshima kwa wengine, usiri, na thamani ya ukimya inapobidi.

Mithali 13:3. “Yeye achungaye kinywa chake huhifadhi uhai wake, bali yeye afunuaye midomo yake ataangamia.”

Yakobo 1:19. “Kila mtu na awe mwepesi wa kusikia, si mwepesi wa kusema, si mwepesi wa hasira.”

Mithali 21:23. “Yeye azuiaye kinywa chake na ulimi wake hujilinda na taabu.”

Waefeso 4:29. “Neno lolote ovu lisitoke kinywani mwenu, bali lililo jema kwa ajili ya ujenzi unaohitajika.”

Zaburi 140:3.

Mithali 10:20. 15:2,4. 20:23.

Yakobo 3:5-6.

Mithali hii hutukumbusha kwamba hekima haimo tu katika kile tunachojua, bali katika jinsi na wakati tunaozungumza. Ulimi wenye nidhamu huonesha moyo wenye nidhamu.

ENGLISH: WHAT IS ON THE TONGUE IS SHARED INSTANTLY.

This Sukuma proverb comes from traditional community life, where people valued careful speech and wisdom. In the village setting, it was observed that some individuals would speak whatever came to their mind without thinking. Such people often revealed secrets, caused misunderstandings, or brought conflict simply because they could not control their tongues. Elders, who upheld harmony and unity, used this proverb to warn against careless speech and to encourage thoughtful, disciplined communication. That is why they said “what is on the tongue is shared instantly.”

This proverb is compared to a person who speaks quickly without researching carefully in his life. This person speaks without thinking well with people because of his carelessness in his life. He caused division to his family members at home because of speaking without making a required research in his life.

This person resembles the one who could not keep a secret to point of causing misunderstanding and conflict in society, because he also speaks without thinking well to the point of causing division in his family. That is why people warn him by saying “what is on the tongue is shared instantly.”

This proverb teaches people the importance of self-control in speech. It encourages wisdom, patience, and discernment before speaking. Words have power, they can build or destroy, so one must think carefully before speaking. It also teaches respect for others, confidentiality, and the value of silence when necessary.

Proverbs 13:3. “He who guards his mouth preserves his life, but he who opens wide his lips shall have destruction.”

James 1:19. “Let every person be quick to hear, slow to speak, slow to anger.”

Proverbs 21:23. “Whoever keeps his mouth and his tongue keeps himself out of trouble.”

Ephesians 4:29. “Let no corrupt word proceed out of your mouth, but what is good for necessary edification.”

Psalm 140:3.

Proverbs 10:20. 15:2,4. 20:23.

James 3:5-6.

This proverb reminds us that wisdom is not only in what we know, but in how and when we speak. A disciplined tongue reflects a disciplined heart.

 

 

 

1503. OBOKULA B’UKULU ADAJIMILAGA JILUNGA.

Imbuki ya lusumo lunulo ingilile kuli munhu uyo ogabokula kubhutale bhokwe. Umunhu ng’wunuyo adajimilaga ijilunga kunguno obokula aidebhile ikiya, ni ng’weli, isuguma ni dakama. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “obokula b’ukulu adajimilaga jilinga.”

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo wilanga mihayo yawiza aho atali ndoo iyo igang’wambilijaga ugwikala chiza umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, agalitumilaga ililange ilo wilanga ahabhuni bhokwe bho guyilela chiza ikaya yakwe bho guyilanga gutumama milimo chiza mpaga bha bhedema chiza abhanhu bhakwe kunguno ya witegeleja bhokwe ubho gwilanga chiza ililange linilo, uhabhudoni bhokwe. Uweyi agikalaga na bhuyegi ni kaya yakwe kunguno ya witegeleja bhokwe bhunubho ubho gwilanga chiza ililange linilo, ahamudoni bhokwe bhunubho.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga nuyo agabhutumila ubhumani bho jilunga mpaga wikala chiza aho obokula, kunguno nuweyi agalitumamilaga chiza ililange ilo wilanga aha bhudoni bhokwe mpaga wikala na bhuyegi aha kaya yakwe yiniyo umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “obokula b’ukulu adajimilaga jilunga.”

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhalanga lilange lya wiza abhana bhabho kugiki ililange linilo lidule gubhambilija ugwikala na bhuyegi umuwikaji bhobho bhunubho.

1Samweli 3:2.

1Wafalme 14:4.

Zaburi 146:8.

Yohane 12:40.

KISWAHILI: ALIYEPOFUKA UKUBWANI HAPOTEI PANDE.

Methali hii ya Kisukuma inatokana na maisha ya kitamaduni ya kijijini, ambapo watu waliona kwamba mtu aliyepata kuwa kipofu baadaye maishani bado angeweza kusonga mbele kwa ujasiri katika mazingira aliyoyazoea. Kwa sababu tayari alikuwa ameona njia, alama, na mpangilio wa nyumba na kijiji chake, alihifadhi hisia ya mwelekeo hata baada ya kupoteza kuona. Kumbukumbu yake ilimwongoza mahali ambapo macho yake hayangeweza kuona tena. Ndiyo maana watu husema kuhusu yeye kwamba, “aliyepata kuwa kipofu akiwa mtu mzima hapotezi mwelekeo.”

Methali hii hulinganishwa kwa watu ambao hapo awali walikuwa na ujuzi, uzoefu, au msingi mzuri maishani. Hata wakati watu hawa wanapokabiliwa na magumu, hasara, au mapungufu, hawapotezi njia yao kabisa kwa sababu wanategemea kile walichojifunza hapo awali. Wanafanikiwa kuendesha maisha yao kwa sababu ya kile walichojifunza hapo awali, katika maisha yao.

Watu hawa hufanana na yule ambaye hapo awali alikuwa na nguvu kiroho, hekima, au uzoefu, na akapitia magumu, kuchanganyikiwa, au udhaifu, akawa bado ana mwongozo wa ndani. Uelewa wao wa zamani pia huendelea kuelekeza maamuzi na matendo yao. Ndiyo maana watu huwakumbuka kwa kusema kwamba, “aliyepata kuwa kipofu akiwa mtu mzima hapotezi mwelekeo.”

Methali hii huwafundisha watu kwamba msingi imara maishani ni muhimu sana. Kile ambacho mtu hujifunza, hukifanyia mazoezi, na kukijenga katika nyakati nzuri kitamwongoza katika nyakati ngumu. Huwatia moyo watu wa kupata hekima mapema kwa kuishi ipasavyo, na pia kujenga tabia imara itakayowategemeza hata wakati hali zinapobadilika.

Mithali 22:6. “Mlee mtoto katika njia impasayo, naye hataiacha atakapokuwa mzee.”

Mhubiri 12:1, “Hutia moyo kumkumbuka Mungu siku za ujana kabla ya matatizo hayajaja.”

Zaburi 119 105. “Neno lako ni taa ya miguu yangu na mwanga wa njia yangu,” kuonyesha kwamba mwongozo hudumu hata gizani.

2 Timotheo 1:5. Huzungumzia imani ambayo ilijifunza kwanza na inaendelea kuongoza baadaye maishani.

1Samweli 3:2.

1Wafalme 14:4.

Zaburi 146:8.

Yohane 12:40.

Kwa hiyo mtu anayejenga msingi imara wa hekima, imani, na uzoefu hatapoteza mwelekeo kwa urahisi, hata anapokabiliwa na “upofu” wa changamoto za maisha.

 

ENGLISH: HE WHO BECAME BLIND IN ADULTHOOD DOES NOT LOSE DIRECTION

This Sukuma proverb comes from traditional village life, where people observed that a person who became blind later in life could still move confidently within familiar surroundings. Because he had already seen paths, landmarks, and the arrangement of his home and village, he retained a sense of direction even after losing sight. His memory guided him where his eyes no longer could. That is why people speak about him “he who became blind in adulthood does not lose direction.”

This proverb is compared to people who once had knowledge, experience, or a good foundation in life. Even when these people face difficulties, loss, or limitations, they do not completely lose their way because they rely on what they learned before. They manage to run their lives because of what they learned before, in their lives.

These people resemble the one was once spiritually strong, wise, or experienced, and went through hardship, confusion, or weakness, he still has an inner guide. Their past understanding too continues to direct their decisions and actions. That is why people remember them saying, “he who became blind in adulthood does not lose direction.”

This proverb teaches that a strong foundation in life is very important. What a person learns, practices, and builds in good times will guide them in difficult times. It encourages people to gain wisdom early, to live rightly, as well as building a strong character that will sustain them even when circumstances change.

Proverbs 22:6. “Train up a child in the way he should go, and when he is old he will not depart from it.”

Ecclesiastes 12:1, “Encourages remembering God in the days of youth before difficulties come.”

Psalm 119 105. “Your word is a lamp to my feet and a light to my path,” showing that guidance remains even in darkness.

2 Timothy 1:5. Speaks of faith that was first learned and continues to guide later in life.

1 Samuel 3:2.

1Kings 14:4.

Psalm 146:8.

John 12:40.

Therefore, a person who builds a strong foundation of wisdom, faith, and experience will not easily lose direction, even when facing the “blindness” of life’s challenges.

 

 

 

1457. UISHIGE IMBULA ULUSHIGE NA LUME!

UMEIKIMBIA MVUA WAWEZA KUUKINKIMBIA NA UMANDE PIA!

USULI, MAANA NA MATUMIZI YA KILA SIKU

Methali hii ya Kisukuma inazungumzia ubatili wa kujaribu kuepuka hali zisizoepukika au zisizoepukika za maisha. Katika maisha ya Kisukuma, mvua (imbula) na umande (lume) ni vya kawaida na vya kawaida; vyote huleta unyevu, na vyote viwili haviwezi kudhibitiwa na mwanadamu. Methali hii hutumia taswira hii kufundisha kwamba mtu hawezi kukimbia kila changamoto baadhi ya mambo maishani lazima yakabiliwe na kukubaliwa tu.

Katika mazungumzo ya kila siku, msemo huu hutumika kumkumbusha mtu anayeepuka majukumu, majukumu, au hali halisi zisizoepukika kwamba kukimbia hakutatui chochote. Inapinga hofu, kuahirisha mambo, na tabia ya kuepuka magumu.

Ujumbe ni rahisi: ukijaribu kuepuka tatizo moja (mvua), hivi karibuni utakutana na jingine (umande). Kwa hivyo, ujasiri na uvumilivu ni majibu bora kuliko kuepuka.

Biblia pia inafundisha kuhusu kukabiliana na changamoto kwa imani na uvumilivu badala ya kukimbia: Yona alijaribu kukimbia wito wa Mungu, kwa mfano, lakini alijifunza kwamba hakuna mtu anayeweza kukimbia kusudi la Mungu kama tunavyosoma katika Yona 1:1-3. Uwepo wa Mungu unafikia kila kona ya maisha, Zaburi 139:7-10, ina maelezo.

Tunapaswa kuuona kuwa ni furaha tupu tunapokabiliwa na majaribu, kwa sababu changamoto huzaa uvumilivu na ukomavu kama tunavyosoma katika Yakobo 1:2-4.

Ulinganifu wa Kibiblia

Yona 1:1-3: “1 Neno la BWANA likamjia Yona, mwana wa Amitai: Ondoka, uende kwa mji mkuu wa Ninawi, ukahubiri dhidi yake; kwa maana uovu wao umekuja mbele yangu. Lakini Yona alijiandaa kukimbilia Tarshishi, mbali na BWANA. Akashuka hadi Yafa, akakuta meli iendayo Tarshishi, akalipa nauli, akashuka ndani yake, aende nao Tarshishi, mbali na BWANA.”

Zaburi 139:7-10: “Niende wapi nijiepushe na roho yako? Nikimbie wapi kutoka mbele zako? Nikipanda mbinguni, uko huko; Nikilala kuzimu, uko huko. Nikichukua mabawa ya alfajiri na kukaa ng’ambo ya bahari, Hata mkono wako utaniongoza, mkono wako wa kuume utanishika.”

Yakobo 1:2-4: “Ndugu zangu, hesabuni ya kuwa ni furaha tupu, mnapopatwa na majaribu mbalimbali; kwa maana mnajua ya kuwa kujaribiwa kwa imani yenu huleta uvumilivu. Na uvumilivu uwe kamili, mpate kuwa wakamilifu na watimilifu bila kupungukiwa na neno.”

Mathayo 16:24: “Kisha Yesu akawaambia wanafunzi wake, Mtu ye yote anayetaka kunifuata, na ajikane mwenyewe, ajitwike msalaba wake, anifuate.”

Matumizi ya Kisasa na Matumizi ya Kidini

Katika ulimwengu wa leo, methali hii inazungumza kwa nguvu kwa watu binafsi na jamii zinazojaribiwa kukata tamaa au kuepuka magumu. Inaweza kutumika katika kuhimiza uvumilivu wakati wa shida ya ugonjwa, ukosefu wa ajira kwa maisha ya kibinafsi, au mapambano ya kifamilia.

Inaweza pia kutumika katika kuwahimiza Wakristo kuendelea kujitolea kwa maombi, huduma, na uadilifu wa maadili hata wakati njia ni ngumu ya kutosha kutekeleza maisha ya imani katika hali za kila siku.

Pia inakumbusha Jumuiya Ndogo za Kikristo (SCC) na parokia au viongozi kutoacha miradi au majukumu kwa sababu ya vikwazo.

Methali hii kiroho inafundisha kukubali mapenzi ya Mungu kwa kutambua kwamba changamoto, kama mvua na umande, ni sehemu ya maisha au hali za binadamu. Kwa hivyo, kuziepuka huchelewesha ukuaji tu. Imani na ujasiri hubadilisha changamoto kuwa baraka.

Kwa hivyo, huwezi kuepuka kila changamoto jifunze kukabiliana na maisha kwa ujasiri, uvumilivu, na imani kwa Mungu. Hutupa hekima ya kukabiliana na hali halisi za maisha, ikiongozwa na imani inayotuongoza kwenye ukuaji na kusudi la kimungu kwetu.

 

YOU HAVE FLED FROM THE RAIN, CAN YOU FLEE FROM THE DEW TOO!

Background, Meaning and Everyday Use

This Sukuma proverb speaks about the futility of trying to escape life’s inevitable or unavoidable situations. In Sukuma life, rain (imbula) and dew (lume) are natural and common; both bring moisture, and both are beyond human control. The proverb uses this imagery to teach that one cannot run away from every challenge some things in life must simply be faced and accepted.

In daily conversation, this saying is used to remind someone who is avoiding responsibilities, duties, or inevitable realities that running away solves nothing. It challenges fear, procrastination, and the tendency to escape difficulties.

The message is simple: if you try to avoid one problem (the rain), you will soon meet another (the dew). Therefore, courage and endurance are better responses than avoidance.

 The Bible also teaches about facing challenges with faith and perseverance rather than running away: Jonah tried to flee from God’s call, for instance, but he learned that no one can run away from God’s purpose as what we read in Jonah 1:1-3. The presence of God reaches every corner of life, Psalm 139:7-10, has the detail.

We have to consider it pure joy whenever we face trials, because challenges produce perseverance and maturity as what we read in James 1:2-4.

 Biblical Parallels

Jonah 1:1-3: “1The word of the LORD came to Jonah, son of Amittai: Set out for the great city of Nineveh, and preach against it; for their wickedness has come before me. But Jonah made ready to flee to Tarshish, away from the LORD. He went down to Joppa, found a ship going to Tarshish, paid the fare, and went down in it to go with them to Tarshish, away from the LORD.”

Psalm 139:7-10: “Where can I go from your spirit? From your presence, where can I flee? If I ascend to the heavens, you are there; if I lie down in Sheol, there you are. If I take the wings of dawn and dwell beyond the sea, Even there your hand guides me, your right hand holds me fast.”

James 1:2-4: “Consider it all joy, my brothers, when you encounter various trials, for you know that the testing of your faith produces perseverance. And let perseverance be perfect, so that you may be perfect and complete, lacking in nothing.”

Matthew 16:24: “Then Jesus said to his disciples, “Whoever wishes to come after me must deny himself, take up his cross, and follow me.”

Contemporary Use and Religious Application

In today’s world, this proverb speaks powerfully to both individuals and communities tempted to give up or avoid hardship. It can be applied in encouraging perseverance in times of difficulty illness, unemployment to personal life, or family struggle.

It can also be applied in urging Christians to stay committed to prayer, service, and moral integrity even when the path is hard enough to put into practice the faith life in daily situations.

It also reminds Small Christian Communities (SCCs) and parishes or leaders not to abandon projects or responsibilities because of obstacles.                                                 

This Proverb spiritually teaches acceptance of the will of God by recognizing that challenges, like rain and dew, are part of the human lives or conditions. Hence, avoidance of them only delays growth.  Faith and courage transform challenges into blessings.

Therefore, you cannot escape every challenge learn to face life with courage, patience, and faith in God. It gives to us wisdom of facing life’s realities, guided by faith that leads to growth and divine purpose to us.

By

Sr. Tekla Wande.

+255753443609.

1456. YALABHA ILATULA.

KISWAHILI: IMETOA MWANGA ITANYESHA.

Usuli, Maana na Matumizi ya Kila Siku

Methali hii ya Kisukuma inatokana na mazingira asilia na maisha ya kila siku ya watu wa kaskazini-magharibi mwa Tanzania, hasa karibu na Mwanza, Shinyanga, na Simiyu. Watu hawa wa Kisukuma, wakiwa wakulima na wafugaji hasa, huchunguza asili kwa karibu. Methali hiyo huchota taswira yake kutoka angani wakati umeme unapowaka (“yalabha”), watu wanajua kwamba mvua iko karibu. Uzoefu huu wa asili hufundisha uvumilivu, kuona mbele, na kuamini ishara zinazoelekeza kwenye kinachokuja.

Kijadi, methali kama hizo zilitumiwa na wazee kufundisha kizazi kipya jinsi ya kutafsiri matukio ya maisha na kujiandaa kwa mabadiliko. Kama vile umeme unavyotabiri mvua, vitendo fulani, mitazamo, au hali katika maisha ya binadamu mara nyingi huonyesha kitakachofuata.

Kihalisi, methali hiyo inamaanisha: “Inapowaka, mvua inakuja.”

Kwa mfano, inaelezea wazo kwamba ishara hutangulia matukio. Hiyo ni kusema, kila hali maishani mara nyingi hutoa maonyo ya mapema au ishara za matumaini za kitakachokuja, iwe nzuri au mbaya.

Methali hii inaweza kutumika kuwatia moyo watu kwamba mwanzo mdogo husababisha mambo makubwa zaidi. Pia inaonya kwamba kila tendo lina matokeo. Zaidi ya hayo inashauri uvumilivu, kwa sababu ishara zinazoonekana mara nyingi hutangulia baraka au matokeo.

Inaweza kutumika katika maisha ya kila siku kuonyesha matokeo mazuri kwa yule anayefanya kazi kwa bidii. Kwa mfano, mwanafunzi anapoanza kujifunza kwa bidii baada ya muda mrefu wa kupuuzwa, mtu anaweza kusema: “Yalabha ilatula” ikimaanisha, “Unaweza kuona mabadiliko yakija; mafanikio yatafuata.”

Biblia pia hutumia ishara za asili kuashiria kazi na ahadi za Mungu. Mifano ni pamoja na: Kama umeme kabla ya mvua, mtini unaochipuka huashiria msimu ujao, Mathayo 24:32-33.

Methali hiyo inawakumbusha waumini kwamba ishara za mapema (za kiroho au za vitendo) mara nyingi hufunua baraka za Mungu zijazo, kama tunavyosoma katika Waebrania 11:1.

Mara tu baada ya hapo, anga huwa giza na mvua kubwa hunyesha. Ishara ndogo huashiria tukio kubwa, imani huona ahadi kabla ya kutimizwa kama tunavyosoma katika 1Wafalme 18:44-45.

Sambamba za Kibiblia

Mathayo 24:32-33: “”Jifunzeni somo kutoka kwa mtini. Tawi lake likishaanza kuwa laini na kuchipua majani, mnajua ya kuwa wakati wa kiangazi umekaribia. Vivyo hivyo, mtakapoona mambo haya yote, fahamuni ya kuwa yuko karibu, kwenye malango.”

1 Wafalme 18:44-45: “44 Na mara ya saba kijana huyo aliripoti, “Kuna wingu dogo kama mkono wa mtu linatoka baharini.” Eliya akasema, “Nenda ukamwambie Ahabu, ‘Jifunge na ushuke mlimani kabla mvua haijakuzuia.'”

45 Mara anga likawa giza kwa mawingu na upepo, mvua kubwa ikanyesha. Ahabu akapanda gari lake na kuelekea Yezreeli.”

Waebrania 11:1: “Imani ni kuwa na uhakika wa mambo yatarajiwayo, ni kuwa na uhakika wa mambo yasiyoonekana.”

Matumizi ya Kidini na Matumizi ya Kidini

Katika ulimwengu wa leo, “Yalabha ilatula” inaweza kuwa ujumbe wa matumaini na kutia moyo kwa watu binafsi na jamii zinazokabiliwa na kutokuwa na uhakika.

Katika kazi ya uchungaji, inawakumbusha Wakristo kwamba neema ya Mungu mara nyingi huanza na ishara ndogo za uongofu, maombi mapya, au matendo ya wema—ambayo huandaa njia ya upyaji mkubwa wa kiroho.

Katika maendeleo ya jamii, inaweza kuwahamasisha watu kutambua mabadiliko chanya ya mapema kama ishara za ukuaji wa baadaye na kuendelea katika juhudi zao.

Katika maisha ya imani, inafundisha kwamba nuru inapoonekana—iwe katika dhamiri, imani, au uelewa—ni ishara kwamba “mvua” (baraka ya Mungu au upya) iko njiani.

Tafakari ya kiroho: Tunapoona “umeme” wa kwanza wa mabadiliko—toba, msamaha, umoja—tunapaswa kuamini kwamba Mungu anajiandaa “kunyesha” neema yake juu yetu.

Kwa hivyo, “Yalabha ilatula” inatukumbusha kwamba kila ishara ya nuru maishani, haijalishi ni ndogo kiasi gani, ni ahadi ya kitu kitakachotokea. Ni ahadi ya matumaini, ukuaji, na baraka za kimungu.

ENGLISH: IT FLASHES, IT WILL RAIN.

Background, Meaning and Everyday Use

This Sukuma proverb comes from the natural environment and daily life of the people of northwestern Tanzania, particularly around Mwanza, Shinyanga, and Simiyu. These Sukuma people, being primarily farmers and herders, observe nature closely. The proverb draws its imagery from the sky when lightning flashes (“yalabha”), people know that rain is near. This experience of nature teaches patience, foresight, and trust in signs that point to what is coming.

Traditionally, such proverbs were used by elders to teach the younger generation how to interpret life events and prepare for change. Just as lightning foretells the rain, certain actions, attitudes, or situations in human life often indicate what will follow.

Literally, the proverb means: “When it flashes, rain is coming.”
Figuratively, it expresses the idea that signs precede events. That is to say, every situation in life often gives early warnings or hopeful signals of what is to come, whether good or bad.

This proverb can be used for encouraging people that small beginnings lead to greater things. It also warns that every action has consequences. In addition to that it advises patience, because visible signs often precede blessings or results.

It can used in everyday life to show good results to the one who works hard. When, for instance, a student begins to study seriously after a long time of neglect, someone may say: “Yalabha ilatula” meaning, “You can see change coming; success will follow.”

The Bible also uses natural signs to symbolize God’s work and promises. Examples include: Like lightning before rain, the budding fig tree signals the coming season, Mathew 24:32-33.

The proverb reminds believers that early signs (spiritual or practical) often reveal God’s coming blessings, as what we read in Hebrews 11:1.

Soon after, the sky grows dark and heavy rain falls. A small sign heralds a great event, faith sees the promise before the fulfillment as what we read in 1kings 18:44-45.

Biblical Parallels

Matthew 24:32-33:  ““Learn a lesson from the fig tree. When its branch becomes tender and sprouts leaves, you know that summer is near. In the same way, when you see all these things, know that he is near, at the gates.”

1 Kings 18:44-45:  “44And the seventh time the youth reported, “There is a cloud as small as a man’s hand rising from the sea.” Elijah said, “Go and say to Ahab, ‘Harness up and go down the mountain before the rain stops you.’”

45All at once the sky grew dark with clouds and wind, and a heavy rain fell. Ahab mounted his chariot and headed for Jezreel.”

Hebrews 11:1: “Faith is the assurance of things hoped for, the conviction of things not seen.” 

Contemporary Use and Religious Application

In today’s world, “Yalabha ilatula” can be a message of hope and encouragement for individuals and communities facing uncertainty.

In pastoral work, it reminds Christians that God’s grace often begins with small signs conversion, renewed prayer, or acts of kindness—that prepare the way for greater spiritual renewal.

In community development, it can motivate people to recognize early positive changes as signs of future growth and to persevere in their efforts.

In faith life, it teaches that when light appears—whether in conscience, faith, or understanding—it is a sign that “rain” (God’s blessing or renewal) is on the way.

Spiritual reflection: When we see the first “lightning” of change—repentance, forgiveness, unity—we should trust that God is preparing to “rain down” His grace upon us.

 Therefore, “Yalabha ilatula” reminds us that every sign of light in life, no matter how small, is a promise of something which is going to happen. It is a promise of hope, growth, and divine blessing.

By Sr. Julieth Maria Masengwa,

+255742183337.

1455. JALINDOBHAKA NI NDOTO ALI NJUMU GINEHE!

KISWAHILI: ZINAWAKA ZILIZOMBISH, ITAKUWAJE KWA ZILE KAVU!

USULI, MAANA, NA MATUMIZI YA KILA SIKU

Kundi la Kikabila la Wasukuma hutumia Methali mbalimbali katika kuwafundisha wanajamii wao vya kutosha kuhakikisha kwamba ujumbe wao unaeleweka wazi. Mojawapo ya Methali hizo inasema, “Wanakaribia kuchomwa moto wale wapya, itakuwaje kwa wale wavu!”

Methali ya Sukuma inayotumika juu hutumia taswira dhahiri kutoka kwa maisha ya kila siku ya vijijini ya kuchomwa kwa kuni. Wakati kuni mbichi (zenye unyevu) zinapoanza kuwaka moto, kila mtu anajua kwamba kuni kavu zitawaka haraka na kwa ukali zaidi.

Katika muktadha huu, methali hiyo inawafundisha watu kuhusu matokeo yasiyoepukika na uzito wa hukumu au ugumu unaokuja. Inatumika kama onyo au somo la kuona mbele.

Ikiwa wale wanaoonekana kuwa na nguvu, salama, au wasio na hatia wanakabiliwa na shida, wale walio katika hali dhaifu au ya hatia wanapaswa kutarajia nini?

Katika mazungumzo ya kila siku, methali hiyo hutumika wakati jambo baya linawapata watu au viongozi wanaoheshimiwa, ili kuwaonya wengine kuwa waangalifu.

Inasisitiza kwamba wakati adhabu au bahati mbaya inayowafikia hata wenye nguvu, wale wasio na nguvu wanapaswa kuwa waangalifu zaidi.

Methali hii inafanya kazi kama ukumbusho kwamba kila mtu yuko chini ya haki, marekebisho, na uwajibikaji hakuna anayeachwa.

Zaidi ya hayo, ina sauti ya tafakari ya maadili kwa kuwahimiza wanadamu kutubu, kujiandaa, na kutenda kwa busara kabla haijachelewa.

Hekima hii ya Wasukuma inaakisi kwa karibu mafundisho yanayopatikana katika Maandiko hasa maneno ya Yesu mwenyewe na ujumbe wa manabii na mitume kuhusu haki ya Mungu.

Kwa mfano, Yesu, kama tunavyosoma katika Luka 23:31, anatumia taswira hiyo hiyo kuonya kwamba ikiwa Yeye, asiye na hatia, atateswa, wenye hatia wanapaswa kutarajia mabaya zaidi.

Kama methali, 1 Petro 4:17, pia inaonya kwamba hukumu huanza na waaminifu; wengine wanapaswa kuichukulia kama wito mzito wa kuongoka.

Mbali na hayo, Mithali 29:1 inatupa wazo la uwepo wa haki ya Mungu ambayo huwajia wanadamu wote, hasa wale wanaopuuza maonyo wanayopewa katika maisha yao ya kila siku.

Milinganisho ya Kibiblia

Luka 23:31: “Kwa maana wakitenda mambo haya wakati mti ni mbichi, itakuwaje wakati ukiwa mkavu?”

1 Petro 4:17: “Kwa maana wakati umefika wa hukumu kuanza katika nyumba ya Mungu; na ikianza nasi, mwisho wao wasiotii Injili ya Mungu utakuwaje?”

Mithali 29:1: “Yeyote atakayebaki na shingo ngumu baada ya kukemewa mara nyingi ataangamizwa ghafla bila tiba.”

Matumizi ya Kisasa na Matumizi ya Kidini

Katika ulimwengu wa leo, methali hii inatoa tafakari ya kimaadili na kiroho kwa jamii na watu binafsi vile vile.

Katika maisha ya jamii: Inawakumbusha viongozi, familia, na waumini kwamba ikiwa makosa au kuoza kwa maadili kunaleta mateso hata kwa wanaoheshimiwa au wenye nguvu, wengine lazima waangalie na kubadilisha njia zao haraka iwezekanavyo.

Katika mafundisho ya kichungaji: Wahubiri na makatekista wanaweza kutumia methali hii kuonyesha umuhimu wa uongofu, unyenyekevu, na uangalifu katika imani. Inawahimiza waaminifu kutafakari maisha yao na kuepuka kuridhika.

Katika hali ya kiroho ya kibinafsi: Inampa changamoto kila mwamini kuwa macho na tayari kwa majaribu, toba, na wito wa Mungu. Ikiwa hata wenye haki hukabili utakaso, je, wasiojali wanapaswa kutayarisha mioyo yao zaidi?

Kwa hivyo, wanafundishana kwa kusema kwamba wako karibu kuchomwa na wale walio wapya, nini kitatokea kwa wale waliokauka! Hiyo ni kukumbushana kwamba majaribu ya “moto” ya maisha, haki, au marekebisho ya kimungu hayamwachi mtu yeyote. Hata kama kuni mpya itaanza kuungua, kuni kavu haiwezi kutoroka.

Inawaita watu wote kwenye hekima, toba, na upya wa imani, wakiamini rehema za Mungu na kujitahidi kuishi kwa unyofu kabla ya siku ya majaribu kufika.

ENGLISH: THEY ARE ABOUT TO GET BURNED THE FRESH ONES, WHAT WILL HAPPEN TO THE DRY ONES!

Background, Meaning, and Everyday Use

The Sukuma Ethnic Group uses various Proverbs in teaching their societal members enough to make sure that their message is clearly understood. One of those Proverbs says, “They are about to get burned the fresh ones, what will happen to the dry ones!”  

The overhead Sukuma proverb uses a vivid image from everyday rural life of the burning of firewood. When the fresh (wet) firewood begins to catch fire, everyone knows that the dry firewood will burn even more quickly and fiercely.

In this context, the proverb teaches people about inevitable consequences and the seriousness of coming judgment or hardship. It serves as a warning or lesson in foresight.
If those who are seemingly strong, safe, or innocent are facing trouble, what should those in a weaker or guiltier position expect?

In daily conversation, the proverb is used when something bad happens to respected people or leaders, to warn others to be cautious.

It emphasizes that when punishment or misfortune that reaches even the powerful, the less powerful should be even more careful.

This proverb works a as a reminder that everyone is subject to justice, correction, and accountability no one is exempted.

In addition to that, it carries a tone of moral reflection by urging human beings to repent, prepare, and act wisely before it is too late.

This Sukuma wisdom closely mirrors teachings which are found in Scripture particularly Jesus’ own words and the messages of the prophets and apostles about divine justice.

Jesus, for instance, as what we read in Luke 23:31, uses the same imagery for warning that if He, the innocent one, suffers persecution, the guilty should expect even worse.

Like the proverb, 1Peter 4:17, also warns that judgment starts with the faithful; others should take it as a serious call to conversion.

In addition to that, Proverbs 29:1 gives to us an idea of the presence of justice of God which comes to all human beings, especially to those who ignore warnings which are given to them in their daily lives.

Biblical Parallels

Luke 23:31: “For if they do these things when the wood is green, what will happen when it is dry?”

1Peter 4:17: “For the time has come for judgment to begin with the household of God; and if it begins with us, what will be the end of those who do not obey the gospel of God?”

Proverbs 29:1: “Whoever remains stiff-necked after many rebukes will suddenly be destroyed without remedy.”

Contemporary Use and Religious Application

In today’s world, this proverb offers a moral and spiritual reflection for communities and individuals alike.

In community life: It reminds leaders, families, and believers that if wrongdoing or moral decay brings suffering even to the respected or powerful, others must take heed and change their ways as soon as possible.

In pastoral teaching: Preachers and catechists can use this proverb to illustrate the importance of conversion, humility, and vigilance in faith. It urges the faithful to reflect on their lives and avoid complacency.

In personal spirituality: It challenges each believer to be alert and ready for trials, repentance, and God’s call. If even the righteous face purification, how much more should the careless prepare their hearts?

Therefore, they teach each other by saying they are about to get burned the fresh ones, what will happen to the dry ones!  That is to remind one another that life’s “fire” trials, justice, or divine correction spares no one. If even the fresh wood begins to burn, the dry wood cannot escape.

It calls all people to wisdom, repentance, and renewal of faith, trusting in God’s mercy and striving to live uprightly before the day of testing comes.

By Justina Deus,

+255710058590.