Author: Sukuma legacy

1466. MULI B’AGWEGWE.

Akahayile kenako kahoyelile bhanhu abho bhamanile bhugota bho gwambilija bhanhu. Abhanhu bhenabho bhabhejaga bhugota bho gupija bhanhu bhabho kunguno ya bhudiliji bhobho bhunubho ukubhichabho bhenabho. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagabhawila giki, “muli b’agwegwe.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagabhadililaga chiza abhanhu bhabho umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho bhagifunyaga chiza ugubhambilija abhanhu bho gwigulambija gutumama milimo yabho bho nguzu na gubhalanga abhichabho gwikala chiza na bhichabho, kunguno ya bhutogwa bhobho ukubhichabho, umuwikaji bhobho. Abhoyi bhagagamalaga wangu amakoye ga bhanhu bhabho bhenabho kunguno ya bhutogwa bhobho ubho gubhadilila chiza abhanhu bhabho bhenabho, umukikalile kabho.

Abhanhu bhenabho bhagikolaga nabho bhagabhambilija abhanhu bhabho bho gutumila bhugota bhobho, kunguno nabhoyi bhagabhadililaga chiza abhanhu bhabho bho gubhambilija chiza ugugamala amakoye gabho, umuwikaji bhobho bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagabhawilaga giki, “muli b’agwegwe.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya bhutogwa bho gubhambilija chiza abhanhu bhabho ugugamala wangu amakoye gabho, kugiki bhadule gwikala na bhuyegi umuwikaji bhobho bhunubho.

Kutoka 20:17.

Waefeso 5:3.

2Petro 2:14.

KISWAHILI: MU WAGANGA.

Msemo huo huangalia watu walioelewa dawa za kusaidia watu. Watu hao walitengeneza dawa za kuponya watu wao kwa sababu ya kuwajali vizuri wenzao hao. Ndiyo maana watu hao waliwaambia watu hao kwamba “mu waganga.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa watu wale wanaowajali wenzao katika maisha yao. Watu hao, hujitolea katika kuwasaidia wenzao hao kwa kujibidisha kufanya kazi zao kwa nguvu na kuishi vizuri na wenzao hao, kwa sababu ya upendo wao huo kwa watu wao hao, maishani mwao. Wao huyatatua kwa haraka matatizo ya watu wao hao kwa sababu ya upendo wao huo wa kuwajali vizuri wenzao hao, katika maisha yao.

Watu hao, hufanana na wale waliowasaida watu wao kwa kutumia dawa zao zilizoponya majonjwa yao, kwa sababu nao huwajali vizuri watu wao kwa kuwasaidia katika kutatua matatizo yao, maishani mwao. Ndiyo maana watu hao huwaambia kwamba, “mu waganga.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na upendo wa kuwasaidia watu wao katika kuyatatua matatizo yao kwa haraka, ili waweze kuishi kwa furaha maishani mwao.

Kutoka 20:17.

Waefeso 5:3.

2Petro 2:14.

 

ENGLISH: YOU ARE TRADITIONAL DOCTORS

This saying refers to people who understand medicine and use their knowledge to help others. In the past, traditional doctors prepared herbal medicine to cure diseases because they cared deeply about the well-being of their communities. For this reason, people would say to them, “You are traditional doctors.”

This saying is compared to people who genuinely care about others in their daily lives. Such people dedicate themselves to helping their fellow human beings. They work hard, live peacefully with others, and quickly respond when someone is facing a problem. Their actions are motivated by love and compassion.

Just as traditional doctors use their medicine to heal the sick, these caring individuals use their wisdom, kindness, and effort to help solve the problems of others. Because of their willingness to serve and support their community, people describe them by saying, “You are traditional doctors.”

This saying teaches the importance of love, compassion, and readiness to help others solve their problems so that everyone may live happily and peacefully.  That is say, true love for others is shown through actions, by helping, healing, and supporting one another.

Exodus 20:17 – Teaches us not to covet what belongs to others, encouraging contentment and good relationships.

Ephesians 5:3 – Encourages people to live pure and honorable lives.

2 Peter 2:14 – Warns against sinful desires and urges people to live righteously.

 

 

1465. MOTO NTEMUKU DILALANHANE.

Golihoyi moto uyo goli ntemuku gete umuchalo jilebhe. Umoto gunuyo gobhakaga noyi mpaka nose abhanhu bhuyugogoha ugugwela kunguno ya bhukali bhogo bhunubho. Abhanhu bhenabho bhagagupambuka nose ugugwegela kunguno gobhachomaga ulu bhagwegela. Hunagwene bhagayombaga giki “moto ntemuku dilalanhane.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhadebhile ugwikala na bhanhu abhashilimu, umukikalile kabho kenako. Abhanhu bhenabho bhagikalaga bho wilalanhanu bhutale umubhutumami bhobho ulu bhalikala na bhanhu abhashilimu bhenabho, kunguno ya witegeleja bhobho bhunubho umuwikaji bhobho. Abhoyi bhagabhalangaga chiza abhanhu bhabho ugwikala chiza na bhanhu abhashilimu bhenabho, kunguno ya wegegeleja bhobho bhunubho, umukikalile kabho.

Abhanhu bhenabho, bhagikolaga nabho bhilalanhanaga chiza nu moto untemuku gunuyo, kunguno nabhoyi bhagikalaga bho wilalanhanu na bhanhu abhashilimu bhenabho, umuwikaji bhobho. Hunagwene abhanhu bhenabho bhagayombaga giki, “moto ntemuku dilalanhane.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bho gwikala chiza na abhanhu abhashilimu bhenabho umuwikaji bhobho, kugiki bhadule gwikala bho mholele umukaya jabho.

Hesabu 3:4.

Ayubu 31:12.

Zaburi 50:3.

KISWAHILI: MOTO UMECHACHAMAA TUJIHADHARI.

Ulikuwepo moto mkali sana sehemu fulani. Moto huo, ulikuwa mkali sana mpaka watu waliuogopa kuusogelea kwa sababu ya ukali wake huo. Watu hao, waliuogopa kwa kukaa mbali nao kwa sababu uliwachoma wale walioukalibia. Ndiyo maana walisema kwamba, “moto umechachamaa tujihadhari.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa watu wale wanaoelewa kuishi vizuri na watu wajanja, katika maisha yao. Watu hao huishi kwa tahadhari na watu walio na ujanja huo kwa sababu ya umakini wao huo maishani mwao. Wao huwafundisha vizuri watu wao namna ya kuishi vizuri na watu hao wenye ujanja kwa sababu ya umakini wao huo, katika maisha yao.

Watu hao hufanana na wale walioishi mbali na moto mkali mpaka wakasalimika, kwa sababu nao hujihadhari wanapoishi na watu wajanja, maishani mwao. Ndiyo maana watu hao husema kwamba, “moto umechachamaa tujihadhari.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kuishi kwa tahadhari wanapoishi na watu wajanja, ili waweze kuishi kwa amani kwenye familia zao.

Hesabu 3:4.

Ayubu 31:12.

Zaburi 50:3.

 

  • ENGLISH: FIRE IS RAGING, BE CAREFUL

There was a very hot fire in a certain place. The fire burned fiercely, and people were afraid to go near it because of its great heat. Anyone who touched it would be burned. For this reason, people warned one another by saying, Fire is raging, be careful.”

This saying is compared to people who know how to live wisely among clever or cunning individuals in their lives. Such people live cautiously because they understand the danger of carelessness when dealing with cunning people. They also teach others how to live carefully and wisely in such situations.

Just as people keep a safe distance from a raging fire to avoid being burned, wise people are careful when living with clever or cunning individuals so that they may remain safe and at peace. That is why people say, Fire is raging, be careful.”

This saying teaches people to live with caution and wisdom, especially when dealing with cunning people, so that peace may be maintained in families and in the community.

Numbers 3:4

Job 31:12.

Psalm 50:3.

 

 

 

1464. ALISATA NZWAZWA.

Olihoyi munhu uyo osataga nkono umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo obhalomelaga abhiye umuosatilaga kunguno ohayaga gupandika wambilijiwa bho gugupija wangu. Uweyi agabhawila abhie bhenabho chiza mpaga bhuyidebha nose isata yakwe yiniyo. Hunagwene abhanhu bhagayomba giki, “alisata nwazwa.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agagudililaga chiza umili gokwe bho guguchala kubhugota ulu osataga, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agajaga kusitali wangu ulu osataga ogalagulwa mpaga opila wangu kunguno ya witegeleja bhokwe bhunubho ubho gugudilila chiza umili gokwe gunuyo, umuwikaji bhokwe. Uweyi agapilaga wangu uluosataga kunguno ya gwanguha kuja kusitali ulu osataga chiniko, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo ojaga kusitali wangu ulu osataga ogalagulwa mpaga opila chiza, kunguno nuweyi agajaga kusitali wangu ogalagulwa mpaga opila chiza, umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagangwilaga giki, “alisata nzwazwa.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya kubhiza na witegeleja bho gubhachala kusitali abhanhu bhabho ulu bhasataga, kugiki bhadule gupila wangu isata jabho, umuwikaji bhobho.

Luka 4:40.

Luka 6:6-10.

 

 

Matendo 5:15-16.

KISWAHILI: ANAUMWA MKONO.

Alikuwepo mtu aliyekuwa anaumwa mkono katika maisha yake. Mtu huyo, aliwasimulia wenzake juu ya maumivu yake kwa sababu ya kutaka kupata msaada wa kumwezesha kupona haraka. Yeye aliwaeleza wenzake hao vizuri, mpaka wakaelewa kuwa ana ugonjwa huo. Ndiyo maana walisema kwamba, “anaumwa mkono.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye anaumakini wa kuujali mwili wake kwa kuupekeleka hospitalini anapoumwa, katika maisha yake. Mtu huyo, huwahi kwenda hospitalini kwenda kupata matibabu mpaka anapona haraka kwa sababu ya umakini wake huo wa kuujali mwili wake anapojisikia maumivu, maishani mwake. Yeye hupona haraka maradhi yanayompata kwa sababu ya kuwahi kwenda kutibiwa hospitalini anapougua, katika maisha yake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyewahi kwenda hopitalini alipougua, kwa sababu naye huwahi kwenda hospitalini anapougua, maishani mwake. Ndiyo maana watu husema juu yake kwamba, “anaumwa mkono.”

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kuwawahisha wagonjwa wao kutibiwa hospitalini wanapoumwa, ili waweze kupona haraka vya kutosha kuendelea kuzitunza familia zao, maishani mwao.

Luka 4:40.

Luka 6:6-10.

Matendo 5:15-16.

 

ENGLISH: HE HAS A SORE HAND

This saying comes from the story of a man who had a sore hand. Because of the pain, he informed his friends about his condition so that he could get help and recover quickly. He explained his problem clearly until his friends understood that he was sick. That is why they said, “He has a sore hand.”

This saying is compared to a person who takes good care of his body by seeking medical treatment whenever he is sick. Such a person goes to the hospital as soon as he feels pain, receives proper treatment, and recovers quickly because of his attentiveness to his health. As a result, he does not allow illness to worsen in his life.

That person is similar to the man with the sore hand, because he does not hide his sickness or ignore it. Instead, he seeks help early. That is why people say about him, “He has a sore hand.”

This saying teaches people to take illness seriously and to ensure that sick people are taken to the hospital for treatment. By doing so, they can recover quickly and continue caring for their families and fulfilling their responsibilities in life.
Luke 4:40.
Luke 6:6–10.
Acts 5:15–16.

 

1463. AHA BHIZA BHANDYA GUMALA MAMANILO.

Bhalihoyi bhanhu abho bhagibhilinga hajigasho ja guhoyela mhayo nhebhe. Abhanhu bhenabho bhaganguha chiza ugushiga agajigasho jabho jinijo kunguno ya witegeleja bhobho bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagayomba giki, “aha bhiza bhandya gumala mamanilo.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhali na witegeleja bho gwanguha gujutumama milimo yabho umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho bhaganguhaga ugujutumama imilimo yabho bhagigulambija guitumama imilimo yabho chiza mpaga bhayimala, kunguno ya witegeleja bhobho bhunubho, umuwikaji bhobho bhunubho. Abhoyi bhagapandikaga sabho ningi noyi umukaya jabho kunguno ya witegeleja bhobho bhunubho umukikalile kabho kenako.

Abhanhu bhenabho bhagikolaga nabho bhaganguha ugushiga aha jigasho  jabho mpaga bhuyihoyela chiza imihayo yabho aha lyashiga ilikanza, kunguno nabhoyi bhaganguhaga ukumilimo yabho bhagayitumama chiza mpaga bhayimala, umuwikaji bhobho. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “aha bhiza bhandya gumala mamanilo.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bho gwigulambija gutumama milimo yabho chiza kugiki bhadule kupandika matwajo mingi umukaya jabho.

1Samweili 16:4-11.

Marko 2:2.

Matendo 11:28-30.

KISWAHILI: WALIPOFIKA WAKAANZA KUMALIZA MAZUNGUMUZO.

Walikuwepo watu walioalikwa kwenye kikao cha kuongelea jambo fulani. Watu hao waliwahi vizuri kufika kwenye kikao hicho kwa sababu ya umakini wao huo. Ndiyo maana watu walisema kwamba “walipofika wakaanza mazungumuzo.”

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wale wenye umakini wa kuwahi kwenda kuyatekeleza majukumu yao vizuri katika maisha yao. Watu hao huwahi kufika kazini kwao na kuwatekeleza majukumu yao mpaka mwisho kwa sababu ya umakini wao huo, maishani mwao. Wao hupata mafanikio mengi sana katika familia zao, kwa sababu ya umakini wao huo wa kujibidisha kuyatekeleza majukumu yao vizuri, katika maisha yao.

Watu hao hufanana na wale waliowahi kufika kwenye kikao chao mpaka kikafanyika vizuri wakati ulipofika, kwa sababu nao huwahi kufika kazini kwao na kujibidisha kuyatelekeleza vizuri majukumu yao mpaka wanayamaliza, maishani mwao. Ndiyo maana watu husema kwamba, “walipofika wakaanza mazungumuzo.”

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kujibidisha kuyatekeleza majukumu yao mpaka wanayamaliza vizuri, ili waweze kupata mafanikio mengi katika familia zao, maishani mwao.

1Samweili 16:4-11.

Marko 2:2.

Matendo 11:28-30.

ENGLISH: WHEN THEY ARRIVED, THEY STARTED THE CONVERSATION

This saying refers to people who were invited to a meeting to discuss an important matter. They arrived on time and well prepared because they were attentive and responsible. As soon as they arrived, they began the discussion without delay. That is why people say, “When they arrived, they started the conversation.”

This saying is related to people who are attentive and diligent in carrying out their duties in life. Such people arrive at their work on time and perform their responsibilities faithfully until the end. Because of their attentiveness and commitment, they achieve much success in their families and in their lives.

These people are like those who arrived at the meeting and immediately began the discussion when the time came. In the same way, they arrive at their work and exert themselves to carry out their duties well until they complete them. That is why people say of them, “When they arrived, they started the conversation.”

This saying teaches people to be diligent, responsible, and committed in carrying out their duties until they complete them well, so that they may achieve great success in their family lives.

1 Samuel 16:4–11 – Samuel arrived and faithfully carried out God’s instructions.

Mark 2:2 – People gathered attentively, and the word was preached immediately.

Acts 11:28–30 – The believers responded promptly and responsibly to the need.

 

 

1462. OBALAGASHA UKUNGUBHALA ILIMI LYASEB’AGA.

Imbuki ya kahayile kenako kahoyelile jisunva ijo jigitanagwa kungub’ala. Ikungub’ala yiniyo jilijisunva ijo jikolile na bhushishi. Akajisunva kenako kali kabhuluguti gete ako kagigelaga ilimu ulu lyaseb’a. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki “obalagasha ukungub’ala ilimi lyaseb’aga.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agiyumilijaga gutumama milimo yakwe chiza nulu lyaseb’aga ilimi umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo bhugelaga ubhujiku ogatumama milimo yakwe chiza mpaga lyagalib’ila ilimi kunguno ya wiyumilija bhokwe ubho gutumama milimo yakwe nulu lyasebaga ilimi, umuwikaji bhokwe. Uweyi agapandikaga sabho ningi noyi aha kaya yakwe yiniyo kunguno ya wiyumilija bhokwe ubho gutumama milimo yakwe chiza chiniko, umukikalile kakwe kenako.

Umunhu ng’wunuyo agikolaga nakakungub’ala ako kagigelaga ulu lyaseb’aga ilimi, kunguno nuweyi agiyumilijaga gutumama milimo yakwe chiza nulu lyasebhaga ilimi, umuwikaji bhokwe bhunubho. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “obalagasha ukungub’ala ilimi lyaseb’aga.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya kubhiza na wiyumilija bho gutumama milimo yabho chiza, nulu lyaseb’aga ilimi, kugiki bhadule gupandika sabho ningi umukaya jabho jinijo, umuwikaji bhobho bhunubho.

Luka 12:36-40.

Luka 13:24-26.

Yakobo 5:7-8.

2Thimotheo 4:5.

KISWAHILI: KACHANGAMUKA KIUMBE JAMII YA SISIMIZI JUA LIMEKUWA KALI.

Chanzo cha msemo huo humwongelea kiumbe jamii ya sisimizi. Jamii hiyo ya sisimizi ni kiumbe kinachofanana na sisimizi. Kiumbe hicho ni kichangamfu sana ambacho huonenaka wakati jua linapokuwa kali sana. Ndiyo maana watu husema kwamba, “kachangamuka kiumbe jamii ya sisimizi jua limekuwa kali.”

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huvumilia kufanya kazi zake hata wakati wa jua kali, katika maisha yake. Mtu huyo, hufanya kazi zake kuanzia asubuhi hadi jioni kwa sababu ya uvumilivu wake huo wa kufanya kazi  vizuri hata wakati wa jua kali, maishani mwake. Yeye hupata mali nyingi sana katika familia yake kwa sababu ya uvumilivu wake huo wa kuyatekeleza vizuri majukumu yake wakati wote, katika maisha yake.

Mtu huyo, hufanana na kile kiumbe jamii ya sisimizi ambacho huonekana wakati wa jua kali, kwa sababu naye huyatekeleza vizuri majukumu yake hata wakati wa jua kali, maishani mwake. Ndiyo maana watu husema juu yake kwamba, “kachangamuka jamii ya sisimizi jua limekuwa kali.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na uvumilivu wa kuyatekeleza vizuri majukumu yao hata wakati wa jua kali, ili waweze kupata mali nyingi katika familia zao, maishani mwao.

Luka 12:36-40.

Luka 13:24-26.

Yakobo 5:7-8.

2Thimotheo 4:5.

 

ENGLISH: AN ANT HAS WOKEN UP; THE SUN HAS BECOME STRONG.

The origin of this saying refers to a small creature similar to an ant. This creature is very active and is usually seen when the sun is very hot. Because it continues to move and work even under intense heat, people say, “An ant has woken up; the Sun has become strong.”

This saying is compared to a person who endures hardship and continues to work even during difficult conditions, such as the hot Sun. Such a person works from morning until evening because of his patience and determination. Through this endurance and commitment to his duties, he is able to provide well for his family and gain wealth in his life.

That person is likened to the ant that appears and remains active during the hot Sun. Just as the ant does not stop working because of the heat, the person continues to carry out his responsibilities faithfully at all times. For this reason, people say about him, “An ant has woken up; the Sun has become strong.”

This saying teaches people to be patient and hardworking enough to carry out their duties diligently even in difficult conditions, so that they may achieve success and prosperity in their lives and families.

Luke 12:36–40.

Luke 13:24–26.

James 5:7–8.

2 Timothy 4:5.