Author: Sukuma legacy

1248. BHASANJAGA MAKONO.

Imbuki ya kahayile kenako ihoyelile munhu nkwilima na nkwiye, nulu nina bhukwi na ng’winga okwe. Abhanhu bhenabho aha bhatali ugwimanila bho gulya kihamo, bhagabhulagaga ntugo guti mbuli, nulu ng’holo ya gusanja makono. Hunagwene ulu bhabhulagaga untugo gunuyo abhanhu bhagahaya giki “bhasanjaga makono.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhali nikujo ukubhatale na bhageni bhabho, umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho bhagabhambilijaga chiza abhatale bhabho na gubhakaribhusha chiza abhageni abho bhagajaga aha kaya jabho kunguno ya likujo lyabho linilo, umuwikaji bhobho. Abhoyi bhagikalaga na bhanhu bhingi na sabho ningi aha kaya jabho jinijo kunguno ya gubhalela bho lilange liza abhanhu bhabho bhenabho.

Abhanhu bhenabho bhagikolaga nabho bhagabhulaga ntugo go gusangija makono kunguno nabho bhali nikujo lya kubhambilija chiza abhatale na bhageni bhabho umukaya jabho. Hunagwene abhanhu bhagabhayombaga giki, “bhasanjaga makono.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gubhiza ni kujo lya kubhambilija abhatale na gubhokalibhusha chiza abhageni bhabho umukaya jabho kugiki bhadule kujilela chiza ikaya jabho jinijo, umubhulamu bhobho.

Waefeso 6:1-4.

Mithali 4:1-9.

KISWAHILI: WAMEKUTANISHA MIKONO.

Chanzo cha msemo huo chaongelea juu ya baba mkwe na mkwilima wake au mama mkwe na mkaa mwana wake. Watu hao kabla hawajazoeana kwa kula pamoja, huchinja mfugo kama vile mbuzi au kondoo wa kukutanisha mikono. Ndiyo maana wale waliokula mbuzi huyo watu husema juu yao kwamba, “wamekutanisha mikono.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa watu wale ambao wana heshima kwa wakubwa na wageni wao, katika maisha yao. Watu hao, huwasaidia wakubwa na kuwakaribisha wageni wao vizuri katika familia zao, kwa sababu ya heshima yao hiyo, maishani mwao. Wao huishi na watu wengi na mali nyingi kwenye familia zao, kwa sababu ya kuwalea katika malezi mema watu wao hao.

Watu hao hufanana na wale waliochinja mfugo wa kukutanisha mikono, kwa sababu nao wana heshima ya kuwasaidia vizuri wakubwa wao na kuwapokea vizuri wageni katika familia zao. Ndiyo maana watu husema juu yao kwamba, “wamekutanisha mikono.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na heshima ya kuwasaidia watu na kuwakaribisha wageni kwenye familia zao, ili waweze kuzilea vyema familia zao, maishani mwao.

Waefeso 6:1-4.

Mithali 4:1-9.

ENGLISH: THEY HAVE JOINED HANDS.

This saying talks about the father-in-law and his daughter-in-law or the mother-in-law and her daughter-in-law. Those people, before they get used to eating together, slaughter livestock such as goats or sheep for joining their hands together in their families. That is why those who ate the goat, people say about them that, “they have joined hands.”

This saying is equated to people who have respect to their superiors and guests, in their lives. Those people, help their elders and welcome their guests well in their families, because of their respect, in their lives. They live with many people and many assets in their families, because of raising their members in a good upbringing.

Those people are similar to those who slaughtered livestock for being together with their new family members, because they also have an honor of helping their elders and receiving guests well in their families. That is why people say about them that, “they have joined hands.”

This saying imparts in people an idea of having sound respect to each other enough to help people and welcome strangers in their families, so that they can raise their family members well in their lives.

Ephesians 6:1-4.

Proverbs 4:1-9.

appetizer-3315965__480

 

 

1247. WIKIJIWA IWE.

Oliyohi munhu uyo aliobhucha iwe itale ukumabhega gakwe alichalile kukaya yakwe. Umunhu ng’wunuyo agalibhucha iliwe linilo mpaga wambilijiwa na munhu nhebhe uyo agang’wikija unigo gunuyo ukumabhega gakwe. Hunagwene abhanhu bhagayomba giki, “wikijiwa iwe.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumamaga milimo midamu bho wiyumilija bhutale, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, alina nguzu ijo agajitumilaga bho gutumama milimo midito mpaga opandika majiliwa mingi kunguno ya wiyumilija bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe. Uweyi agabhalangaga abhanhu bhakwe gutumama milimo midamu mpaga bhadula gung’wambilija gupandika sabho ningi aha kaya yakwe, umubhutumami bhokwe bhunubho.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo oliobhucha liwe litale mpaga wambilijiwa na ng’wiye, kunguno nuweyi agatumamaga milimo midito bho gubhalanga abhanhu bhakwe mpaga bhadule gung’wambilija chiza, a kaya yakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “wikijiwa iwe.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gwiyumilija gutumama milimo yabho bho bhukamu bhutale mpaga bhadule gupandika sabho jagubhambilija chiza umuwikaji bhobho.

Yohana 12:40.

Mathayo 11:28-30.

KISWAHILI: AMESHUSHIWA JIWE.

Alikuwepo mtu aliyebeba jiwe kubwa kwenye mabega yake akilipeleka nyumbani kwake. Mtu huyo alilibeba kwa uvumilivu jiwe hilo mpaka akasaidiwa na mtu fulani aliyemshushia mzigo huo kutoka kwenye mabega yake. Ndiyo maana watu walisema kwamba, “ameshushiwa jiwe.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hufanya kazi ngumu kwa uvumilivu mkubwa, katika maisha yake. Mtu huyo, ana nguvu anazozitumia katika kufanya kazi hizo nzito mpaka anapata mazao mengi ya chakula kwa sababu ya uvumilivu wake huo, maishani mwake. Yeye huwafundisha watu wake kufanya kazi hizo ngumu mpaka wanaweza kumsaidia kupata mali nyingi kwenye familia yake, katika maisha yake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyebeba jiwe kubwa mabegani mwake kwa uvumilivu mpaka akasaidiwa na mwenzake, kwa sababu naye pia hufanya kazi nzito kwa kuwafundisha watu wake mpaka wanaweza kumsaidia kutua mzigo mzito katika familia yake. Ndiyo maana watu husema kwamba, “ameshushiwa jiwe.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuvumilia kufanya kazi zao kwa bidii kubwa mpaka waweze kupata mali za kutosha kuwasidia vizuri katika maishani yao yote.

Yohana 12:40.

Mathayo 11:28-30.

ENGLISH: HE HAS BEEN STONED.

There was a man who carried a big stone on his shoulders to his home. This man patiently carried it until he was helped by someone who lowered the burden from his shoulders. That is why people said that, “he has been stoned.”

This saying is equaled to a person who works hard with great patience, in his life. That person has strength of using in doing those heavy tasks until he gets a lot of food crops because of his patience in his life. He teaches his people in doing hard works until they can help him in getting more wealth for his family, in his life.

This person is similar to the one who carried a big stone on his shoulders with patience until he was helped by his colleague, because he also does heavy works by teaching his people until they can help him to land heavy burdens in his family. That is why people say that, “he has been stoned.”

This saying teaches people to persevere in doing their works with great effort until they get enough wealth for supporting them well throughout their lives.

John 12:40.

Matthew 11:28-30.

muay-thai-150006_1280

1246. AGALAGILA JITUNDULU GETE.

Imbuki ya kahayile kenako ilolile bhulagiji bho jitungulu bho ng’wa munhu nhebhe. Umunhu ng’winuyo agasanga abhiye bhalimalija gulya jiliwa jasagaga jigehu duhu.

Ijiliwa ijigehu jinijo jigalenganijiyagwa na jitunduhu ja nhumbi kunguno jili gung’wisho go mili go ng’wumbi yiniyo. Uweyi agagelela gulya jutundulu duhu ugalala. Hunagwene abhanhu bhagayomba giki, “agalagila jitundulu gete.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agakelejaga ugushika uko milimo yakwe, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agajaga ukumilimo yakwe bho gukeleja bhuli lushiku kunguno ya bhukokolo bhokwe bhunubho. Uweyi agadumaga ugupandika ijiliwa ija guilisha ikaya yakwe bhuli ng’waka kunguno ya gukeleja ugulima chiniko umuwikaji bhokwe bhunubho.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo agasanga bhalimalija ugulya abhiye, ugelela jitundulu duhu, kunguno nuweyi agakelejaga uguja ukumilimo yakwe mpaka nose oduma ugupandika ijiliwa bhuli ng’waka. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “agalagila jitundulu gete.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gwanguha ugujutumama imilimo yabho, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi umutumami bho milimo yabho yiniyo, umuwikaji bhobho.

KISWAHILI: ALISHINDIA KIWILIWILI CHA MWISHONI KABISA.

 Chanzo cha msemo huo, huangalia ushindiaji wa kiwiliwili wa mtu fulani. Mtu huyo, aliwakuta wenzake wakimalizia kula chakula kikiwa kimebakia kidoto tu.

Chakula hicho kidogo, hulinganishwa na kiwiliwili cha panzi ambacho kiko sehemu ya mwisho wa mwili wa panzi huyo. Yeye alikomea kula kiwiliwili hicho tu akalala. Ndiyo maana watu walisema kwamba, “ameshindia kiwiliwili cha mwishoni kabisa.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huchelewa kufika kwenye kazi zake, katika maisha yake. Mtu huyo, huenda kwenye kazi zake hizo kwa kuchelewa kila siku kwa sababu ya uvivu wake huo. Yeye hushindwa kupata chakula kingi kila mwaka kwa sababu ya kuchelewa kulima kwake huko kwenye familia yake hiyo.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyewakuta wenzake wakila akakomea kula kiwiliwili tu, kwa sababu naye huchelewa kwenda kwenye kazi zake mpaka mwishowe anashindwa kupata chakula cha kutosha kila mwaka. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “ameshindia kiwiliwili cha mwishoni kabisa.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwahi kwenda kuyatekeleza majukumu yao, ili waweze kupata mafanikio mengi katika kazi zao hizo, maishani mwao.

ENGLISH: HE TRULY SPENT THE WHOLE DAY AFTER EATING JUST A LAST BODY PART.

 This saying looks at spending day of a certain person who ate a small portion of food. Such man found his colleagues finishing eating who only ate a small left portion.

This little portion of food is equated to a body of a grasshopper which is at an end of its body. He only ate that body and fell asleep. That is why people said that, “he truly spent the whole day after eating just a last body part.”

This saying is related to a person who is always late to his works in his life. Such person goes to his work late every day because of his laziness. He fails to get much food every year because of such delay in his family farming.

This person is like the one who found his colleagues finished eating food who ate only the small last body part, because he is also late to his works until finally he fails to get enough food every year. That is why people tell him that, “he truly spent the whole day after eating just a last body part.”

This saying teaches people about ever going to carry out their duties on time, so that they can get a lot of success in their works, in their lives.

african-child-1381556_1280

1245. FUJAGA NDIMU, UTIZE’ FUJA NHO-LA


 

SWAHILI: KOSEA KULENGA MNYAMA MAWINDONI, USIKOSEE KUOA.

Kumekuwa na mjadala mkubwa kuhusu nafasi ya mwanamke katika mila za Kiafrika. Hili lilinifanya niwe na utafiti wa kina kwenye kabila la Wasukuma, ambapo wazee wa Wakisukuma (takribani 12) walithibitisha kwamba, ili familia ifanikiwe, jukumu la mwanamke haliepukiki. Kwa hivyo miongoni mwa Wasukuma, mwanamke katika familia anachukuliwa kuwa msaidizi wa karibu wa mumewe katika utunzaji na uhandisi wa shughuli zote za nyumbani.

Kwa hiyo wanaume wa Kisukuma hutumia methali hii “Fujaga ndimu, utize’ fuja nho-la.” Ili kutoa ufahamu kwa vijana wa kiume na wa kike kabla ya kupambanua kuingia katika maisha ya familia.

Methali hii ya Wasukuma inaonesha utimilifu mkubwa wa mwanaume na mwanamke katika familia yao, ikimaanisha kuwa mwanaume anapooa mwanamke shupavu, mwenye moyo mzuri, mwenye nidhamu, Wasukuma huamini kuwa familia nzima itafanikiwa kwa sababu mwanamke na mwanaume wanaweza kusaidiana vizuri katika maisha ya familia

Hivyo basi, wanawake wanapaswa kuelewa kwamba, wana nafasi au wajibu mkubwa wa kutekeleza katika familia zao. Wanapaswa kufurahishwa na hali yao kama wanawake katika familia na jamii zao.

Mwanzo 2:18 “Bwana Mungu akasema, si vema huyo mtu awe peke yake; nitamfanyia msaidizi wa kufanana naye.”

Marko 10:6-8 “…Mungu akamfanya mume na mke, kwa sababu hiyo mwanamume atamwacha baba yake na mama yake, ataambatana na mkewe, na hao wawili watakuwa mwili mmoja.

Waefeso 5:31 “Lakini kila mmoja wenu ampende mkewe kama nafsi yake mwenyewe; na mke na amheshimu mumewe.

ENGLISH: MISS A TARGET WHEN HUNTING, RATHER THAN MARRYING A WRONG WOMAN.

There has been a great discussion on the role of women in the African traditions. This made me have a serious search on the Sukuma Ethnic group, where the Sukuma elders (about 12) confirmed that, in order for the family to prosper, the role of a woman is inevitable. Thus among the Sukuma, a woman in a family is regarded as the closer helper of her husband in keeping and engineering of all domestic activities. Hence the Sukuma men use this proverb “Fujaga ndimu, utize’ fuja nhola.” So as to give awareness to young men and women before discerning to enter family life.

This Sukuma proverb shows the great complementarity of man and woman in their family, meaning that when a man marries a strong, good hearted, disciplined woman, the Sukuma believe that the whole family will be prosperous because the woman and man can really help each other in family life

Hence, women should understand that, have a great role or duty to perform in their families.  They should be happy with their status as women in their family and society.

Gen 2:18 “Then the Lord God said, it is not good that the man should be alone; I will make him a helper fit for him.”

Mk 10:6-8 “….God made the male and female, for this reason a man shall leave his father and mother and be joined to his wife, and the two shall become one flesh…”

Eph 5:31 “however, let each one of you love his wife as himself, and let the wife see that she respects her husband.”

bride-5427659__480

family-portrait-5534737__480

engagement-7129147__480

 

 

 

1244. NALINGALA IWE.

Akahayile kenako kahoyelile wilenganija bho ng’wa munhu ni we. Olihoyi munhu uyo wilenganijaga ni we kunguno ya gugwiganikila umili gokwe  giki gulindamu guti liwe umuwikaji bhokwe. Hunagwene ooyombaga giki, “nalingala iwe.”

Akahayile kenako, kagaleganijiyagwa kuli munhu uyo alina na bhudula bho gutumama nimo ndamu umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agatumamaga milimo midamu bho gutumila nguzu ningi na wiyumilija bhutale kunguno ya bhukamu bhokwe bhunubho. Uweyi agapandikaga sabho ningi aka hakaya yakwe yiniyo kunguno ya wiyumilija bhokwe bhunubho, umubhutumami bho milimo yakwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo wiganikagaga giki umili gokwe guli ndamu guti iwe, kunguno nuweyi agatumamaga milimo yakwe bho nguzu ningi na wiyumilija bhutale umuwikaji bhokwe. Hunagwene agayombaga giki, “nalingala iwe.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gwigulambija gutumama milimo yabho bho nguzu ninyi na wiyumilija bhutale, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi, umukaya jabho.

Wagalatia 5:22.

Waefeso 5:12-14.

2Timotheo 3:10.

KISWAHILI: MIMI JIWE.

Msemo huo huongelea juu ya kujifananisha kwa mtu na jiwe. Alikuwepo mtu aliyekuwa akijifananisha na jiwe kwa sababu ya kufikiria kuwa mwili wake ni mgumu kama jiwe maishani mwake. Ndiyo maana alisema kwamba, “mimi jiwe.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ana uwezo kwa kufanya kazi ngumu katika maisha yake. Mtu huyo, hufanya kazi ngumu kwa kutumia nguvu nyingi na uvumilivu mkubwa kwa sababu ya bidii yake hiyo. Yeye hupata mali nyingi kwenye familia yake hiyo kwa sababu ya uvumilifu wake huo wa kufanya kazi, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyeufikiria mwili wake kuwa ni mgumu kama jiwe, kwa sababu naye hufanya kazi zake kwa nguvu nyingi na kwa uvumilivu mkubwa, maishani mwake. Ndiyo maana yeye husema kwamba, “mimi jiwe.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kujibidisha kufanya kazi zao kwa nguvu na uvumilivu mkubwa, ili waweze kupata mafanikio mengi, katika familia zao.

Wagalatia 5:22.

Waefeso 5:12-14.

2Timotheo 3:10.

ENGLISH: I AM A STONE.

The overhead saying talks about comparing a person to a stone. There was a man who compared himself to a stone because he thought that his body was as hard as a stone in his life. That is why he said that, “I am a stone.”

This saying is paralleled to a person who has an ability of doing hard works in his life. Such person does hard works with a lot of energy and patience because of his hard working. He gets a lot of wealth in his family because of his perseverance in his daily works.

This person is similar to the one who thought that his body was as hard as a stone, because he also does his daily works with great strength and great patience, in his life. That is why he says that, “I am a stone.”

This saying teaches people about forcing themselves to do their daily works with strength and great patience, so that they can get a lot of success, in their families.

Galatians 5:22.

Ephesians 5:12-14.

2 Timothy 3:10.

woman-5935802__480

woman-2606803__480

african-worker