Sukuma Sayings

1261. UNPANGI OSI NU MINZI OSI NG’WINIKILI.

Akahayile kenako, kahoyelile higulya ya bhanhu abho bhapanga gwita milimo milebhe bhizunija chiza, bhiza bhayikenigula bhoyi bhinikili. Abhanhu bhenabho bhalizunilija guzenga numba ya guigasha bha ng’walimu bha bhule. Inumba yiniyo bhagaikenagula bhoyi bhinikili kunguno ya gugaiwa ng’wigwano go gwitongela chiza. Hunagwene abhanhu bhagayomba giki, “unpangi osi nu minzi osi ng’winikili.”

Akahayile kaneko, kagalenganijiwagwa ku bhanhu bha ha kaya iyo yigabhalekanijaga sagala abhanhu bhayo mpaga bhabhipya nhungwa ja kikalile kabho. Abhanhu bhenabho, bhadabhadililaga chiza abhana bhabho kunguno ya gwidilila bhoyi bhinikili duhu umukikalile kabho. Abhoyi bhagayisalambanyaga ikaya yabho kunguno ya gwidilila bhoyi chiniko na kuleka gubhinha ilange lwa gwikala chiza abhabho bhenabho, umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenabho bhagikolaga nabho bhagayikenagula inumba iyo bhalizunilija guyizenga, kunguno nabhoyi bhagabhasalambanyaga abhanhu bhabho bho guleka gubhalanga kajile kawiza, umuwikaji bhobho bhunubho. Hunagwene abhanbhu bhagabhawilaga giki, “unpangi osi nu minzi osi ng’winikili.”

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na ng’wigwano go gutumama milimo yabho chiza iya gubhalanga nhungwa jawiza abhanhu bhabho, kugiki bhadule gujilela chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho bhunubho.

Yoshua 7:11.

Yeremia 31:32-33.

Yeremia 33:20-21.

KISWAHILI: MPANGA NCHI NDIYE MVUNJA NCHI MWENYEWE.

Msemo huo, huongelea juu ya watu waliopanga kufanya kazi fulani waliyokubaliana vizuri, wakaja kuiharibu wao wenyewe. Watu hao, walikubaliana kujenga nyumba ya kuishi waalimu wa shule. Nyumba hiyo, waliharibu wao wenyewe kwa sababu ya kukosa uelewano mzuri, katika maisha yao. Ndiyo maana watu waliwaambia kwamba, “mpanga nchi ndiye mvunja nchi mwenyewe.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa watu walioko kwenye familia ile ambayo huwatelekeza hovyo watu wake mpaga tabia zao zinaharibika. Watu hao, huwa hawawajali watu wao wakiwemo watoto wao, kwa sababu ya kujijali wao wenyewe tu katika maisha yao. Wao huisambalatisha familia yao hiyo, kwa sababu ya kutowajali watu wao kwa kuwapatia malezi mema, maishani mwao.

Watu hao, hufanana na wale walioiharibu nyumba ya kukaa waalimu waliyokubaliana kuijenga, kwa sababu nao huwasambalatisha watoto wao kwa kutowapatia malezi mema, katika maisha yao. Ndiyo maana watu huwaambia kwamba, “mpanga nchi ndiye mvunja nchi mwenyewe.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na uelewano wa kuyatekeleza majukumu yao ya kuwapatia malezi mema watu wao, ili waweze kuzilea vyema familia zao, maishani mwao.

Yoshua 7:11.

Yeremia 31:32-33.

Yeremia 33:20-21.

ENGLISH: THE PLANNER OF THE COUNTRY IS THE DESTROYER OF THE COUNTRY HIM/HERSELF.

This saying parleys about people who planned to do a work which they had agreed on well, then came to destroy it themselves. Those people agreed to build a house for school teachers to live. They destroyed such house themselves because of lacking good understanding, in their lives. That is why people told them that, “the planner of the country is the destroyer of the country him/herself.”

This saying is equaled to people in the family that neglect their people when their behavior deteriorates. Those people do not care about their people including their children, because they only care about themselves in their lives. They tear their family apart, because of not caring about their people by providing them with a good upbringing, in their lives.

Those people are similar to those who destroyed the teacher’s residence that they agreed to build, because they also destroy their children by not providing them with good education in their lives. That is why people tell them that, “the planner of the country is the destroyer of the country him/herself.”

This saying imparts in people an idea about having an understanding of carrying out their responsibilities enough to provide good education to their people, so that they can raise their families well, in their lives.

Joshua 7:11.

Jeremiah 31:32-33.

Jeremiah 33:20-21.

man-ng'wiyo

1260. NAPONYA UNG’WANA NUSAJA IHESHI.

Akahayile kenako kahoyelile higulya ya bhabyaji abho bhali na ng’wana uyo olindamu ugubhigwa. Abhabyaji bhenabho, bhantumaga ung’wana obho ng’wunuyo, ukija ugubhadilila chiza kunguno ya bhugayiwa bhokwe bho likujo ukubhoyi chiniko. Hunagwene umo o bhabyaji bhakwe bhenabho, agayomba giki, “naponya ung’wana nusaja iheshi.”

Akahayile kaneko kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo ali nambu ugubhigwa abhatale bhakwe, umukikalile kakwe kenako. Umunhu ng’wunuyo, agatumagwa guja gujutumama milimo na bhatale bhakwe bhenabho, ulema kunguno ya nhinda jakwe jinijo, umuwikaji bhokwe. Uweyi agadumaga ugwikala chiza aha kaya yakwe kunguno ya bhulambu bhokwe bhunubho, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo otumagwa gujutumama milimo na bhabyaji bhokwe okija ugubhadilila, kunguno nuweyi agatumagwa gujutumama milimo na bhatale bhakwe olema uguja, umukikalile kakwe. Hunagwene umo o bhatale bhakwe bhenabho, agayombaga giki, “naponya ung’wana nusaja iheshi.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya kuleka nhungwa ja bhulambu bho bhulema gutung’wa na bhatale bhabho, kugiki bhadule gupandika mbango ya gubhiza na matwajo mingi, ga gujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Mithali 20:11.

Mithali 22:6.

MIthali 23:13-14.

KISWAHILI: NILITUPA MTOTO NIKABAKIZA KONDO LA NYUMA.

Msemo huo, huongelea juu ya wazazi waliokuwa na mtoto aliyekuwa mgumu kuwatii. Wazazi hao, walikuwa wakimtuma mtoto wao huyo, bila ya yeye kuwajali vizuri, kwa sababu ya kukosa heshima kwake kwa wazazi wake hao. Ndiyo maana mmoja wa wazazi wake hao alisema kwamba, “nilitupa mtoto nikabakiza kondo la nyuma.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ana kiburi katika kuwasikiliza wakubwa wake, katika maisha yake. Mtu huyo, hutumwa kwenda kufanya kazi na wakubwa wake hao bila ya kuwajali, kwa sababu ya kiburi chake hicho, maishani mwake. Yeye hushindwa kuishi vizuri nyumbani kwake kwa sababu ya kiburi chake hicho, katika maisha yake.

Mtu huyo, hufanana na mtoto yule aliyekosa utii kwa wazazi waliomtuma kwenda kufanya kazi, kwa sababu naye hukataa kuwatii wakubwa wake wanaomtuma kwenye kufanya kazi, katika maisha yake. Ndiyo maana mmoja wa wakubwa hao husema kwamba, “nilitupa mtoto nikabakiza kondo la nyuma.”

Msemo huo, huwafundisha watu juu ya kuacha kuwa na kiburi kwa wakubwa wao wanaowatuma kwenda kufanya kazi, kwa kuwa na utii kwao, ili waweze kupata Baraka za kuziendeleza vizuri, familia zao, maishani mwao.

Mithali 20:11.

Mithali 22:6.

MIthali 23:13-14.

ENGLISH: “I THREW THE BABY AWAY AND KEPT THE PLACENTA.”

This saying speaks of parents who had a child that had difficult in obeying them. Those parents sent their child to do something without him taking good care of them, because of his lack of respect to them. That is why one of his parents said that, “I threw the baby away and kept the placenta.”

This saying is equated to a person who has pride that prevents him from listening to his seniors, in his life. Such person is sent to work by his superiors without caring about them, because of his pride, in his life. He fails to live well in his home because of his pride, in his life.

This person is similar to the child who disobeyed his parents sent by not going to work, because he also refuses to obey his leaders who send him to work, in his life. That is why one of them says that, “I threw the baby away and kept the placenta.”

This saying teaches people about being obedient to their leaders who send them to work, by being humble to them, so that they can get blessings for bringing development to their families, in their lives.

Proverbs 20:11.

Proverbs 22:6.

Proverbs 23:13-14.

1259. DUGANKUMILIJAGA UJIDAB’ONWA.

Akahayile kenako kahoyelile bhanhu abho bhagankumilijaga uyo bhadamonaga umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho bhagalimaga jiliwa jatulwa mbula na jakula mpaga japya aliyo bhadamona uyo agiyenhaga imbula yiniyo. Abhoyi bhaganzunyaga Mulungu bho gulola miito ayo agabhitilaga umuwikaji bhobho. Hunagwene bhagayombaga giki, “dugankumilijaga ujidab’onwa.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kubhanhu abho bhagatumamaga milimo yabho bho gung’wisanya Mulungu, umukikalile kabho.  Abhanhu bhenabho bhalinaguzunya gutale ukuli Mulungu uyo agabhinhaga nguzu ja gutumama milimo yabho mpaga bhayimala chiza, kunguno ya bhudula bhokwe bhunubho. Abhoyi bhagapandika sabho ningi umukaya jabho, na kubhalela chiza abhanhu bhabho kunguno ya gung’wisanya Mulungu chiniko, umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenabho bhagikolaga nabho bhalimaga jiliwa bhabisha na kunkumilija Mulungu, kunguno nabhoyi bhagatumamaga milimo yabho mpaga bhayimala chiza bho gung’wisanya Mulungu, umuwikaji bhobho. Hunagwene bhagayombaga giki, “dugankumilijaga ujidab’onwa.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gunzunya Mulungu, na kutumama milimo yabho bho gung’wisanya Weyi mpaga bhayimala, kugiki bhadule kupandika mbango ja gubhiza na matwajo mingi, umuwikaji bhobho bhunubho.

1Wafalme 18:36-39.

Zaburi 43:2-4.

Zaburi 46:1-4.

KISWAHILI: TWAMSIFU ASIYEONWA.

Msemo huo, huongelea juu ya watu ambao humsifu yule asiyeonwa, katika maisha yao. Watu hao, hulima mazao ya chakula ambayo hunyeshewa mvua mpaka yanazaa bila kumuona yule alinayeileta mvua hiyo. Wao huamini kuwa Mungu yupo kwa kuyaangalia matendo anayowatendea hata kama hawamuoni. Ndiyo maana wao husema kwamba, “twamsifu asiyeonwa.”

Msemo huo hulinganishwa kwa watu wale ambao hufanya kazi zao kwa kumtegemea Mungu, katika maisha yao. Watu hao, wana imani kubwa kwa Mungu ambaye huwapa nguvu za kuyatekelezea majukumu yao, mpaka wanayamaliza vizuri, kwa sababu ya uwezo wake huo. Wao hupata mali nyingi kwenye familia zao, na huwalea vizuri watu wao, kwa sababu ya kumtegemea Mungu, maishani mwao.

Watu hao, hufanana na wale waliomsifu Mungu baada ya kulima mazao ya chakula na kupata mafanikio, kwa sababu nao hufanya kazi zao mpaka wanazimaliza kwa kumtegemea Mungu, maishani mwao. Ndiyo maana wao husema kwamba, “twamsifu asiyeonwa.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kumwamini Mungu na kuyatekeleza majukumu yao yote, kwa kumtegemea Yeye, ili waweze kupata Baraka za kuwa na mafanikio mengi, maishani mwao.

1Wafalme 18:36-39.

Zaburi 43:2-4.

Zaburi 46:1-4.

ENGLISH: WE PRAISE THE UNSEEN.

This saying parleys about people who praise the unseen one in their lives. Those people grow food crops that are rained on until they bear fruits without seeing the one who brought the rain. They believe that God exists by looking at actions which He does to them even if they do not see Him. That is why they say that, “We praise the unseen.”

This saying is compared to people who do their works by relying on God, in their lives. Those people have great faith in God who gives them strength for carrying out their duties, until they finish them well, because of His power. They get a lot of wealth from their families, and they raise their people well, because of relying on God, in their lives.

Those people are similar to those who praised God after cultivating food crops and getting success, because they also do their works until they finish them by relying on God, in their lives. That is why they say that, “we praise the unseen.”

This saying imparts in people an idea of trusting God and carrying out all their duties by relying on Him, so that they can get blessings of having many successes in their lives.

1 Kings 18:36-39.

Psalm 43:2-4.

Psalm 46:1-4.

1258. NAGABHITIWA NG’WI SANZA GUTU.

Imbuki ya kahayile kenako ihoyelile higulya ya bhubhitiwa bho ng’wa munhu ng’wisanza gutu. Umunhu ng’wunuyo, oliogenihaya muchalo jilebhe ijo oliatali ugushiga moyi. Agapandika munhu oguntongela uyo agamitija ng’wisanza gutu kunguno ya kugaiwa witegeleja bhokwe untongeji okwe ng’winuyo. Hunagwene untongelwa agayomba giki, “nagathitiwa ng’wi sanza gutu.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agabhatongelaga abhanhu bho nduhu ugwitegeleja chiza, umukikalile kakwe. Umunhu ng’winuyo, agabhalekanijaga sagala abhanhu abho agabhatongelaga kunguno ya gugaiwa witegeleja bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe. Uweyi agabhajimijaga sagala abhanhu bha ha kaya yakwe yiniyo kunguno ya kugaiwa witegeleja bhunubho, umukikalile kakwe kenako.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo agamitya ng’wisanza gutu ung’wiye, kunguno nu weyi agabhalekanijaga mpaga bhajimila sagara abhanhhu bhakwe bhenabho. Hunagwene abhanhu bhenabho, bhagombaga giki, “nagathitiwa ng’wi sanza gutu.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bho gubhatongela chiza abhanhu bhabho bhenabho, kugiki bhadule gujilela chiza ikaya jabho jinijo, umuwikaji bhobho.

Matendo ya mitume 12:10.

Yohana 8: 12.

Yohana 14:1-5.

KISWAHILI: NIMEPITISHWA KWENYE WIGO.

Chanzo cha msemo huo, huongelea juu ya kupitishwa kwa mtu kwenye wigo. Mtu huyo, alienda ugenini kwenye kijiji fulani ambacho alikuwa hajafika huko. Alipata mtu wa kumuongoza kwenda huko ambaye alimpitisha kwenye wigo kwa sababu ya kukosa umakini wake. Ndiyo maana yule aliyeongozwa alisema kwamba, “nimepitishwa kwenye wigo.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huwaongoza watu bila kuwa na umakini, katika maisha yake. Mtu huyo, huwatelekeza hovyo watu anaowaongoza kwa sababu ya kukosa umakini huo, maishani mwake. Yeye huwapoteza hovyo watu walioko kwenye familia yake, kwa sababu ya kutokuwa na umakini huo katika uongozi wake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyempitisha mwenzake kwenye wigo, kwa sababu naye huwatelekeza watu wake hao mpaka wanapotea hovyo. Ndiyo maana watu hao husema kwamba, “nimepitishwa kwenye wigo.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kuwaongoza vizuri watu wao hao, ili waweze kuzilea vyema familia zao hizo, maishaini mwao.

Matendo ya mitume 12:10.

Yohana 8: 12.

Yohana 14:1-5.

ENGLISH: I HAVE BEEN PASSED ON THE BACKYARD.

The source of the above saying talks about leading a person on a backyard. There was a man who went on a visit to a certain village that he had not been there before. He found someone to guide him there who passed him on the backyard because of his lack of focus. That is why the guided one said that, “I have been passed on the backyard.”

This saying is related to a person who leads people without being focused, in his life. Such person carelessly neglects people whom he leads because of lack of focus in his life. He carelessly loses his family members, because of that lack of focus in his leadership.

This person is similar to the one who passed his noble on the backyard, because he also abandons his people until they are lost. That is why one of those people say that, “I have been passed on the backyard.”

This saying imparts in people an idea about being focused on leading their people well, so that they can be successfully in raising well their families in their societies.

Acts 12:10.

John 8:12.

John 14:1-5.

zanzibar-12

1257. ILYOCHI ALINGIKULU NKAMU UYO ADIMAGA NULU ILITULA MBULA.

Imbuki ya kahayile kenako ilolile katumamile ka lyochi. Ilyochi linilo ligazukaga nulu igutulaga mbula bho nduhu ugwima guti ngikulu uyo alinkamu gutumama milimo yakwe bhuli makanza. Hunagwene abhanhu bhagalitanaga giki, “ilyochi alingukulu nkamu uyo adimaga nulu ilitula mbula.”

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo alinkamu gutumama milimo ya ng’wa Mulungu, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agabhutumilaga ubhudula ubho bhunhwa nu Mulungu bho gutumama milimo yake na gunamya Weyi chiza, kunguno ya bhukamu bhokwe bhunubho. Uweyi agapandikaga mbango ja gusabha na gwikala na bhanhu chiza, kunguno ya bhukamu bhokwe bhunubho, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga ni lyochi ilo ligazukaga nulu mbula igutulaga bho nduhu ugwima, kunguno nuweyi agatumamaga milimo yakwe na ya gunamya Mulungu bho bhukamu bhutale, umuwikaji bhokwe. Hunagwene abhanhu bhaganhayaga giki, “ilyochi alingukulu nkamu uyo adimaga nulu ilitula mbula.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gwigulambija gutumama milimo yabho na gunamya Mulungu bho bhukamu bhutale, kugiki bhadule kupandika mbango ya gujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Ayubu 8:5.

Zaburi 78:34.

Yohana 6:67-68.

Wafilipi 2:28.

KISWAHILI: MOSHI NI BIBI KIZEE MWENYE BIDII ASIYESIMAMA HATA WAKATI INANYESHA MVUA.

Chanzo cha msemo huo, huangalia utendaji kazi wa Moshi. Moshi huo, hufuka hata wakati mvua inanyesha bila kukoma kwa sababu una bidii kama ya bibi kizee afanyaye kazi wakati wote. Ndiyo maana watu huuita kwamba, “moshi ni bibi kizee mwenye bidii asiyesimama hata wakati inanyesha mvua.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye ana bidii ya kufanya kazi ya Mungu, katika maisha yake. Mtu huyo, huutumia uwezo aliopewa na Mungu kwa kuyatekeleza majukumu yake na yale ya kumwabudu Mungu, kwa sababu ya bidii yake hiyo. Yeye hupata Baraka za kuwa na mali nyingi na kuishi vizuri na watu, kwa sababu ya bidii yake hiyo, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na ule moshi unaofuka kwa bidii hata wakati wa kunyesha mvua, kwa sababu naye ana bidii ya kuyatekeleza vizuri majukumu yake, na yale ya kumwabudu Mungu, maishani mwake. Ndiyo maana watu humuongelea kwamba, “moshi ni bibi kizee mwenye bidii asiyesimama hata wakati inanyesha mvua.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kujibidisha kuyatekeleza vizuri majukumu yao na yale ya kumwabudu Mungu kwa bidii kubwa, ili waweze kupata Baraka za kuziendeleza vizuri familia zao, maishani mwao.

Ayubu 8:5.

Zaburi 78:34.

Yohana 6:67-68.

Wafilipi 2:28.

ENGLISH: THE SMOKE IS A DILIGENT OLD LADY WHO DOES NOT STOP EVEN WHEN IT IS RAINING.

This saying looks at a performance of smoke. Such smoke burns even when it rains non-stop because it is as diligent as an old lady who works all the time. That is why people say that, “the smoke is a diligent old lady who does not stop even when it is raining.”

This saying is compared to a person who is diligent enough to do God’s work in his life. Such person uses the power given to him by God for carrying out his duties and those of worshiping God, because of his diligence. He gets blessings of having a lot of wealth and living well with people, because of his hard working life.

This person resembles the smoke that burns diligently even when it rains, because he is also diligent enough to carry out his duties well, and those of worshiping God, in his life. That is why people say that, “the smoke is a diligent old lady who does not stop even when it is raining.”

This saying teaches people about using great enough effort to carry out their duties well and that of worshiping God, so that they can get blessings for nurturing their families well, in their lives.

Job 8:5.

Psalm 78:34.

John 6:67-68.   

woman-5949729_1280

cooking-8911937_1280

pot-550482_1280