Author: Sukuma legacy

869. KALAGU – KIZE. DALIWA GWA GWA GWA – LUFU.

Ikalagu yiniyo, yilolile bhuliwa bho bhanhu na lufu. Ulufu lunulo, lugabhizaga lulihoyi pye amakanza. Olihoyi munhu umo uyo ogachilwa na ngunani okwe uikala opinihalaga noyi. Abhiye bhagang’wila giki, ‘ulufu lugadulwaga pye bhuli ng’wene ulu lyushiga ilikanzalwakwe.’ Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, “daliwa gwa gwa gwa – lufu.”

Ikalagu yiniyo igalenganijiwa kuli munhu uyo agiganikaga giki, wiza guzenga aha welelo henaha, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agisanyaga sabho jakwe giki gigunhang’hana pye bho nduhu ugucha kunguno wiza guzenga aha Welelo henaha, umukiganikile kakwe. Uweyi agapinihalaga noyi ulu ozumalika nduguye, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo agikilolaga nuyo osunduhalaga bho shigu ningi ulu ochilwa na bhaduguye, kunguno nu weyi agapinihalaga noyi, ulu ochilwa na bhaduguye. Hunagwene abhanhu bhaganungujaga bho gung’wila giki, “daliwa gwa gwa gwa – lufu.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gwikala chiza na bhichabho aha welelo henaha, kunguno bhalibhab’iti duhu, bhadizile guzenga, kugiki bhadule gwiyambilija chiza haho bhadinazumalika umusi ng’wunumu.

Mwanzo 3:9.

Ufunuo 14:13.

 

KISWAHILI: KITENDAWILI –  TEGA.

TWALIWA KILA SIKU –  KIFO.

Kitendawili hicho, huangalia uliwaji wa mtu na kifo. Kifo hicho, huwa kipo wakati wote. Alikuwepo mtu mmoja ambaye alifiwa na ndugu yake mmoja aliyekuwa akimsaidia katika matatizo mbalimbali, akahudhunika sana. Wenzake wakang’wambia kwamba, ‘kifo humula kila mtu ukifika wakati wake. Hivyo hakuna sababu ya kuhudhunika sana.’ Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, “twaliwa kila siku – kifo.”

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hufikiria kwamba, alikuja kuishi muda wote hapa duniani, katika maisha yake. Mtu huyo, hutegemea mali zake kuwa ndizo zinazomlinda kwa sababu ya yeye kuamini kwamba ataishi muda wote hapa duniani. Yeye huhudhunika kupita kiasi anapofiwa na ndugu zake, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyeishi kwa huzuni sana, baada ya kufiwa na ndugu zake, kwa sababu naye huhuzunika kupita kiasi akifiwa na ndugu zake. Ndiyo maana watu humfariji kwa kumwambia kwamba, “twaliwa kila siku – kifo.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuishi vizuri na watu wao hapa duniani, kwa sababu ni wasafili tu, ili waweze kusaidiana vizuri kabla ya kukutwa na kifo maishani mwao.

Mwanzo 3:9.

Ufunuo 14:13.

 

mumuila-

women--1

 

africa--=

ENGLISH: I HAVE A RIDDLE – LET IT COME.

WE ARE EATEN EVERY DAY – DEATH.

This riddle looks at a person’s being eaten situation by death. Such death is always there. There was a man who had lost one of his relatives who was helping him in various troubles. He became very sad. His associates told him that, ‘death eats everyone when time reaches. So there is no reason to be excessively distressed. That is why people say to one another, “we are eaten every day – death.”

This riddle is compared to the person who thinks that he came to live all the time on earth. This person, on the other hand, relies on his own resources for protecting him because he believes that he will live forever on earth. He is deeply saddened by the death of his brethren, in the lifetime.

This person is like the one who lived with great sadness, after the death of his relative, because he also grieved deeply over the loss of his comrades. That is why people comfort him by saying, “we eaten every day – death.”

This riddle imparts in people an idea on how to live well with their people here on earth, because they are only travelers on earth, so that they can help each other well before their death, in their lives.

Genesis 3: 9.

Revelation 14:13.

868. UBHUKA OWANGALAGA NI ICHIMU LYAKWE OGALIPONYA LYULOLA KUNGI.

Olihoyi munhu uyo wikalaga na bhanaluganda bhiye. Umunhu ng’wunuyo, agakenya ukubhiye abho bhagandya guyunuta majilanga ga bhuli mbika, bhuli ng’wene ilo olinalyo kugiki bhantule. Aliyo lulu, yab’izaga giki bhuli ng’wene ulu oluta ilijalanga lyakwe lyagalola kungi duhu. Hunagwene bhagayomba giki, “ubhuka owangalaga ni ichimu lyakwe ogaliponya lyulola kungi.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agalolaga bhuhub’i bho bhiye duhu ubhokwe yaya, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agabhalamulaga bho bhukali abhiye abho b’agankenyaga lulu hadoo duhu, aliyo uwei agitaga yabhubhi mingi iyo adaibhonaga. Uweyi agabhonaga soni noyi abhanhu ulu bhayidebha imib’i yakwe iyo agayiitaga, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga na abhanhu abho bhanutaga kugiki bhantule ung’wichabho uyo oliobhakenya, jalola kungi ijilanga jabho, kunguno nu weyi agalolaga bhuhub’i bho bhiye duhu, ubhokwe adabhub’onaga. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “ubhuka owangalaga ni ichimu lyakwe ogaliponya lyulola kungi.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya guleka gub’isa bhuhub’i bhobho bho gulola bhuhub’i bho bhichabho duhu, kugiki bhadule gwikala na nungwa jawiza ijagulekana nu bhub’i bhobho bhunubho, umuwikaji bhobho.

Yohane 8:1-11.

Mathayo 7:1-5.

KISWAHILI: ALIONDOKA AMEJIANDAA NA MKUKI WAKE ALIPO UTUPA ULIELEKEA KWINGINE.

Alikuwepo mtu aliyeishi na wana kikundi wenzake. Mtu huyo, aliwakosea wenzake hao ambao walianza kumrushia silaha za kila namna walizokuwa nazo kwa lengo la kumpiga. Lakini kila silaha waliyoirusha kwake ilipita kwingine tu. Ndiyo maana walisema kwamba, “aliondoka amejiandaa na mkuki wake alipoutupa ulielekea kwingine.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huyaangalia makosa ya wenzake tu bila kuona maovu yake, katika maisha yake. Mtu huyo, huwahukumu kwa ukali wenzake wanaomkosea hata kidogo tu, wakati yeye hutenda maovu mengi ambayo hayaoni. Yeye hujisikia aibu sana pale wenzake wanapoufahamu uovu anaoutenda, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na wale waliokuwa wakimrushia silaha mwenzao aliyewakosea, silaha zao zikaenda kwingine, kwa sababu naye huyaangalia makosa ya wenzake tu bila kuyaona maovu yake. Ndiyo maana watu walimwambia kwamba, “aliondoka amejiandaa na mkuki wake alipoutupa ulielekea kwingine.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha kuficha maovu yao kwa kuyaangalia makosa ya wenzao tu, ili waweze kuishi katika maadili mema kwa kuachana na maovu yao hao, maishani mwao.

Yohane 8:1-11.

Mathayo 7:1-5.

africa--

 

child---

 

ENGLISH: HE LEFT PREPARED WITH HIS SPEAR WHEN HE THREW IT PASSED ON A DIFFIRENT SIDE.

There was a man who lived with his fellow team members. He offended his associates who began throwing all kinds of weapons at him with the intention of beating him. But every weapon they threw at him passed to a different side. That is why they said that, “he left prepared for his spear when he threw it passed on a different side.”

This proverb is likened to a man who looks only at the faults of his fellows without seeing his evil, in his life. Such a man, in effect, condemns his fellow workers who do him no harm, while he commits many evils that he does not notice. He feels very ashamed when his coworkers are aware of the evil which he is doing, in his life.

This man resembles to those who were throwing weapons at his fellow offender whose weapons went elsewhere, because he too looks only at the faults of his fellows without seeing his evil. That is why people told him that, “he left prepared for his spear when he threw it passed on a different side.”

This proverb teaches people to stop hiding their wickedness by looking only at the faults of their fellows, so that they can live in good morals by abandoning their evil ones, in their lives.

John 8: 1-11.

Matthew 7: 1-5.

tribe-

867. NG’WICHA MASEB’USEB’U NOSE GAGUPOLA.

Bhalihoyi bhanhu, abho bhazugaga walwa muchalo jilebhe. Abhanhu bhenabho bhawichaga uwalwa haho bhutali bhuseb’useb’u kunguno bhali bhamanile igiki ulu bhupola bhugalemaga ugupya chiza. Hunagwene bhiwilaga giki, “ng’wicha maseb’useb’u nose gagupola.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kubhanhu abho b’agagahoyelaga amakoye gabho mpaga bhagamala haho gatali mapya, umukikalile kabho. Abhanhu bhenabho, b’agib’ilingaga guguhoyela bhuli mhayo nulu gwigela duhu bho nduhu gugulindila mpaga gukuluhale. Abhoyi bhagadulaga ugubhalumanya wangu, abhanhu bhabho abho bhidumaga kunguno ya gwibhilinga na guihoyela imihayo yabho hapo itali mipya, umuwikaji bhobho.

Abhanhu bhenabho, b’agikolag na bhazugi bha walwa abho bhagawichaga hayo bhutali bhuseb’useb’u uwalwa bhobho, kunguno na bhoyi bhagibhilingaga bhayihoyela na guyimala imihayo yabho haho itali mipya. Hunagwene bhagiwilaga giki, “ng’wicha maseb’useb’u nose gagupola.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya guidilila bho guitumama na guimala chiza imilimo ni mihayo yabho haho itali mipya, kugiki bhadule gujibheja chiza ikaya jabho, umuwikaji bhobho.

Luka 15:17-24.

Mathayo 3: 10-11.

 

KISWAHILI: MTELEMSHE YA MOTO MOTO YASIJE YAKAPOA.

Walikuwepo watu waliokuwa wakipika pombe kwenye kijiji fulani. Watu hao, walikuwa wakiitelemshe au kuiipua pombe hiyo kutoka kwenye jikoni ikiwa bado ya moto moto kwa sababu wafahamu kwamba ikipoa haitaiva mpaka ikolee vizuri. Ndiyo maana walikuwa wakiambiana kwamba, “mtelemshe ya moto moto yasije yakapoa.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa watu wale ambao hutatua matatizo yao mpaga kuyamaliza wakati yakiwa bado mapya, katika maisha yao. Watu hao, hukusanyika na kuliongelea kila tatizo linapotokea tu bila kuliacha mpaka lichukue muda mrefu. Wao hufaulu kuwapatanisha haraka watu wao waliokosana kwa sababu ya kuyatatua mapema matatizo yao kila yanapotokea yakiwa bado ni mapya, maishani mwao.

Watu hao, hufanana na wapika pombe walioiipua kutoka jikoni pombe hiyo ikiwa ya moto, kwa sababu nao hukusanyika na kuyatatua matatizo yao, wakati yakiwa bado ni mipya. Ndiyo maana wao huambiana kwamba, “mtelemshe ya moto moto yasije yakapoa.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuzijali kwa kuzitekeleza vizuri kazi zao wakati zikiwa bado ni mpya, ili waweze kuziendeleza vizuri familia zao, maishani mwao.

Luka 15:17-24.

Mathayo 3: 10-11.

 

corn-

 

school-

ENGLISH: TAKE OUT FROM THE KITCHEN WHILE IT IS STILL HOT FOR NOT LETTING IT TO GET COOL.

There were people who were brewing beer in a certain village. They were lowering or blowing the alcohol out of the kitchen while it was still hot because they knew that if it cooled it would not ripen until it is cooked well again. That is why they were saying to each other that, “take out from the kitchen while it is still hot for not letting it to get cool.”

This proverb is compared to the people who solve their problems while they are still new, in their lives. These people normally gather and talk about every problem that just happens without leaving it until it takes a long time. They are quick to make amends for those who have wronged them by resolving their problems as soon as possible while they are still new, in their lives.

These people are like the cooks who blew the beer out of the kitchen when it was still hot, because they also gather and solve their problems, while they are still new. That is why they say to one another that, “take out from the kitchen while it is still hot for not letting it to get cool.”

This proverb teaches people on how to take care of themselves by solving soon as they as well as doing their jobs well while they are still young, so that they can better develop their families, in their lives.

Luke 15: 17-24.

Matthew 3: 10-11.

uganda-1

866. KALAGU – KIZE. LYAGWINGILA NHAMBO MPAGA LYAGAGWA – LIMI.

Ikalagu yiniyo, ihoyelile higulya ya Limi. Ilimi ligab’izaga guti giki lilipela nhambo gufumila dilu mpaga lyagagwa kwikanza lya mhindi. Ilyoyi lidimaga nulu hadoo. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki “lyagwingila nhambo mpaga lyagagwa – Limi.”

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo agatumama milimo yakwe chiza bhuli lushuku, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agigulambijaga guidilila bho guitumama chiza imilimo yakwe yiniyo mpaga oimala chiza. Uweyi agandikaga matwajo mingi umubhutumami bhokwe  bhunubho, kunguno ya bhukamu bhokwe bhunubho ubho gudilila guitumama milimo yakwe mpaga oimala chiza, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agiikolaga ni Limi ilo lidimaga umubhutumami bholyo, kunguno nu weyi agigulambijaga uguitumama imilimo yakwe mpaga oimala chiza bho nduhu uguilekanija. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “lyagwingila nhambo mpaga lyagagwa – Limi.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya guidilila imilimo yabho bho gwigulambija guitumama chiza mpaga bhaimale, kugiki bhadule gupandika matwajo mingi, umuwikaji bhobho.

Wagalatia 6:9.

Luka 9:62.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

HUONDOKA KWA MBIO HADI MACHWEO – JUA.

Kitendawili hicho, huongelea juu ya Jua. Jua hilo, huonekana kama kwamba, linakimbia kwa mbio kuanzia asubuhi hadi jioni au machweo yake. Lenyewe huwa halisimami hata kidogo katika utekelezaji wa majukumu yake. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, “huondoka kwa mbio hadi machweo – Jua.”

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hufanya kazi zake vizuri kila siku, katika maisha yake. Mtu huyo, hujibidisha kuzijali kazi zake kwa kuzitekeleza vizuri mpaga anazimaliza. Yeye hupata mafanikio mengi katika majukumu yake kwa sababu ya bidii yake hiyo ya kujali kufanya kazi zake mpaga anazimaliza vizuri, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana  na Jua lisilosimama kutekeleza majukumu yake, kwa sababu naye hujibidisha kuyatekeleza majukumu yake mpaga anayamaliza vizuri bila kuyatelekeza. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “huondoka kwa mbio hadi machweo – Jua.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kujali kazi zao kwa kujibidisha kuzitekeleza vizuri mpaga wazimalize, ili waweze kupata mafanikio mengi, maishani mwao.

Wagalatia 6:9.

Luka 9:62.

sunset-

lesotho-3

lesotho-4

ENGLISH: I HAVE A RIDDLE – LET IT COME.

IT STARTS RUNNING AWAY TO ITS DISAPPEARING – THE SUN.

This riddle talks about the Sun which appears as if it runs swiftly from morning to evening or at sunset. In itself it does not stand at all in the discharge of its duties. That is why people say to one another, “it starts running away to its disappearing – the sun.”

This riddle is compared to the person who his/her jobs well every day, in life. Such person strives to take care for his or her tasks by performing well enough to complete them. He/she achieves much success in his/her responsibilities because of his/her diligence in taking caring for those duties to the point of finishing well in life.

This person resembles the Sun which does not stop in performing its duties, because he/she too strives in carrying out the daily duties to the point of completing them well without neglecting them. That is why people say to him/her, “it starts running away to its disappearing – the sun.”

This riddle imparts in people a clue on how to take care of their works by striving to fulfill them well until they finish them, so that they can have more success in their lives.

Galatians 6: 9.

Luke 9:62.

865. LIGASHIMILIJIYAGWA LYA SHIMA LYA B’ITIILA.

Ulusumo lununo, lulolile bhushimilija bho lishimo. Ubhushilimija bhunubho, bhuli bho ng’wa munhu uyo osangaga machongo gaguhambila madoke ugongeja ugasimba mpaga gabhitiila ubhulihu bho madoke ayo gahambagwa. Aho bhandya uguhamba ab’ahambi bhago guyulib’ila amadoke genayo. Hunagwene bhagayomba giki, “ligashimilijiyagwa lya shima lya b’itiila.”

Ulusumo lunulo, lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agongejaga mihayo ya bhulongo ukumihayo ya nhana iyo yayombwa, umukikalile kakwe. Umunhu ng’winuyo agawilaga imihayo iya nhana oyigalucha bhoguyongeleja na ya bhulomolomo. Uweyi agadumaga ugubhushisha uku bhanhu bhakwe ubhung’hana bho mihayo iyo agatumagwa na bhiye, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikikolaga nuyo oshimilijaga amashimo ga gugahambila amadoke mpaka gabhitila ubhushimu, kunguno nu weyi agawilagwa imihayo iya nhana ongeja na ya bhulomolomo. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “ligashimilijiyagwa lya shima lya b’itiila.”

Ulusumo lunulo, lolanga bhanhu higulya ya guleka gongeja bhulomolomo uku mihayo iyang’hana iyo bhagawilagwa na bhichabho, kugiki bhadule gubhashigija bhung’hana abhanhu bhabho ubhogubhambilija ugujibheja chiza ikaya jabho.

Mwanzo 3:5.

Waefeso 5:6-9.

 

KISWAHILI: HUONGEZEWA KINA KIKALEFUKA KUPITA KIASI.

Methali hiyo, huangalia uongezeaji wa shimo kwa kulichimba zaidi. Uongezeaji huo, ni wa mtu aliyeyakuta mashimo ya kupandia migomba akayaongezea kuyachimba mpaka urefu wake ukapitiliza kiwango cha kuipandia migomba hiyo. Wapandaji walipojaribu kuipanda migomba hiyo ilitumbukia ndani. Ndiyo maana walisema kwamba, “huongezewa kina kikalefuka kupita kiasi.”

Methali hiyo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huongezea maneno ya uongo kwenye ukweli uliosemwa, katika maisha yake. Mtu huyo, huambiwa maneno ya ukweli akayageuza kwa kuyaongezea uongo, katika maisha yake. Yeye hushindwa kuufikisha ukweli kwa watu watu kwa sababu ya kuongezea uongo wake huo, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyeongezea kuchimba mashimo ya migomba mpaka yakapitiliza urefu, kwa sababu naye huongezea maneno ya uongo kwenye ukweli aliousikia. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “huongezewa kina kikalefuka kupita kiasi.”

Methali hiyo, hufundisha watu juu ya kuacha kuongeza maneno ya uongo kwenye ukweli walioambiwa na wenzao, ili waweze kuwafikishia watu wao ujumbe wa kuziendeleza vizuri familia zao.

Mwanzo 3:5.

Waefeso 5:6-9.

lesotho-1

water-1

 

ENGLISH: IT IS ADDED EXCESSIVE DEPTH.

This proverb looks at an addition of a hole by digging it deeper than it was before. Such addition was done the person who saw the planting holes and added them by digging until their height exceeded the level of planting those banana plantations. When the planters tried to plant their plants disappeared inside those holes. That is why they said, “It is added excessive depth.”

This proverb is paralleled to the person who adds false words to the spoken truth, in his life. Such person where is told the words of truth twists them by adding lies, in his life. He as a result fails to convey the truth to his people because of adding his lies to it.

This man is like the one who dug holes of the banana plantations until they exceeded the required height, because he also adds false words to the truth which he heard. That is why people tell him that “It is added excessive depth.”

This proverb imparts in people a clue on stopping adding lies to the truths which they are told by by their fellows, so that they could convey the true message to their people which is essential for their family development.

Genesis 3: 5.

Ephesians 5: 6-9.

 

lesotho-2