Author: Sukuma legacy

932. KALAGU – KIZE. OLALAGA ALIYO UKUNU ALILOLA SENEMA – JILOTI.

Ijiloti galimiganiko ayo gagizaga umuntwe go ng’wa munhu uyo alalile tulo. Amiganiko genayo, gagantulaga unoti muchalo ijo atiho bho gubhiza guti alilola senema, kunguno agakilaga alihoyi duhu aho alalile. Hunagwene abhanhu bh’gang’wilaga giki “olalaga aliyo ukunu alilola senema – jiloti.”

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo agapandikaga mahano bho nzila ya jiloti. Umunhu ng’wunuyo, alina guzunya gutale ukuli msumbi okwe, uyo agang’wilaga mihayo ya gunhugula uweyi na bhanhu bhakwe. Uweyi agapijiyagwa umumakoye nu Mulungu uyo aganhugula gubhitila mu nzila ya jiloti jinijo, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo agalotaga giki alimuchalo jingi aliyo alihaho duhu, aho alalilile, kunguno nuweyi agawilagwa mihayo ya gunhugula gubhitila mu nzila ya jiloti jinijo, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “olalaga aliyo ikunu alilola senema – jiloti.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gubhiza na guzunya gutale ukuli Mulungu, kugiki bhadule gugadebha amahano ayo agab’enhelaga gubhitila mu nzila ja jiloti jabho, umuwikaji bhobho.

Mwanzo 40: 1 -22.

Mwanzo 41: 1-36.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

AMELALA LAKINI HUKU ANAANGALIA SINEMA – NDOTO.

Ndoto ni mawazo ambayo huja kichwani mwa mtu yule aliyelala usingizi. Mawazo hayo, humuweka muotaji huyo kwenye mazingira ya kijiji kile ambacho haupo kwa kuoneka kama anaona senema, kwa sababu yeye hubakia pale alipo lala tu. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “amelala lakini huku anaangalia sinema – ndoto.”

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hupata maono kwa njia ya ndoto. Mtu huyo, ana imani kubwa kwa Muumba wake ambaye humwambia maneno ya kumuonya yeye na watu wake. Yeye huepupushwa na matatizo mbalimbali na Mungu kupitia njia hiyo ya ndoto hizo, katika maisha yake.

Mtu huyo, hufanana na yule aotaye kwamba yuko kwenye kijiji kingine wakati yupo pale tu, alipo lala usingizi huo, kwa sababu naye huambiwa maneno ya kumuonya kwa njia hiyo ya ndoto. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “amelala lakini huku anaangalia sinema – ndoto.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na imani kubwa kwa Mungu, ili waweze kuyaelewa maono anayowaletea kupitia njia hiyo ya ndoto, maishani mwao.

Mwanzo 40: 1 -22.

Mwanzo 41: 1-36.

bank-hunger

television-

 

woman-11

 

ENGLISH: I HAVE RIDDLE – LET IT COME.

ONE HAS SLEPT BUT WHILE WATCHING A MOVIE – A DREAM.

Dreams are thoughts that come to the mind of the sleeping person. They, however, put the dreamer in the context of being in a village where he/she does not exist. It appears as a watching movie time to the dreamer, because he/she stays where he/she is sleeping. That is why people tell such dreamer that, “one has slept while watching a movie – a dream.”

This riddle is likened to the person who receives a vision through a dream. Such person has strong faith in his Creator, who speaks words of warning for him and his people. He is awakened by various problems with God tell him through the same means of those dreams, in his life.

This person is like the one who dreams that he is in another village while he is just there sleeping, because he is also told words that warn him in his dreams by God. That is why people tell him that, “one has slept while watching a movie – a dream.”

This riddle teaches people on how to have great faith in God, so that they can understand the vision which He grings to them through dreams in their lives.

Genesis 40: 1-22.

Genesis 41: 1-36.

 

931. MAPANDE GITWA UONDA MHOLO.

Akahayile kenako kahoyelile higulya ya mhande. Imhande jinijo, jili jiliwa ijo jigazugagwa bhajilya abhanbhu mpaga bhiguta wangu. Ijoyi jigaliyagwa na bhanhu bho gwikala bhilalanhanile, kunguno jigabhabhimbelega wangu. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, “mapande gitwa uonda mholo.”

Akahayile kenako, kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agajitumilaga ijikolo jakwe bho witegeleja bhutale, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, amanile ugujilanghana chiza isabho jakwe, bho gudilila mihayo ya nhana duhu. Uweyi agikalaga na sabho ningi ahakaya yakwe, kunguno ya gujitumila bho witegelaga bhokwe bhunubho isabho jakwe jinijo, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga nuyo olyaga mande bho witegeleja, kugiki adizubhimbelwa, kunguno nuweyi agajitumilaga isabho jakwe bho witegeleja bhutale, umuwikaji bhokwe bhunubho. Uweyi agabhalangaga na bhiye ugujitumila chiza isabho jabho jinijo. Hunagwene agabhawilaga abhanhu bhakwe giki, “mapande gitwa uonda mholo.”

Akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gubhiza na masala ga gujitumamila isabho jabho, bho witegeleja bhutale, kugiki bhadule gujilanhana chiza, umukikalile kabho.

Wagalatia 5:16-20.

KISWAHILI: NJUGU MAWE ZIMEMWAGWA MWENYE TUMBO TULIVU.

Msemo huo, huongelea juu ya njugu mawe. Njugu mawe hizo, ni chakula ambacho huliwa kwa uangalifu na walaji wake, kwa sababu zenyewe huwabimbea kwa haraka wale wanaozila kwa ulafi. Ndiyo maana watu husema kwamba, “njugu mawe zimemwagwa mwenye tumbo tulivu.”

Msemo huo, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huzitumia mali zake kwa uangalifu mkubwa, katika maisha yake. Mtu huyo, afahamu kuzitunza vizuri mali zake hizo, kwa kuzitumia kwenye mambo yaliyo ya maana tu. Yeye huwa na mali nyingi kwenye familia yake, kwa sababu ya kuzitumia kwa uangalifu wake huo mali zake hizo, maishani ,mwake.

Mtu huyo, hufanana na yule aliyekula njugu mawe kwa uangalifu ili asibimbiwe, kwa sababu naye huzitumia mali zake kwa uangalifu mkubwa, katika maisha yake. Yeye pia huwafundisha watu wake juu ya kuzitumia mali zao kwa uangalifu huo. Ndiyo maana huwaambia watu wake hao kwamba, “njugu mawe zimemwagwa mwenye tumbo tulivu.”

Msemo huo, hufundisha watu juu ya kuwa a akili za kuzitumia mali zao kwa uangalifu mkubwa, ili waweze kuzilinda vizuri mali hizo, katika maisha yao yote.

Wagalatia 5:16-20.

ENGLISH: BAMBARA NUTS HAVE BEEN SPILT OUT FOR A PERSON WITH GOOD   STOMACH.

This saying talks about Bambara nuts. These Bambara nuts are food that are eaten carefully by their consumers, because they themselves are quickly absorbed by those who eat them greedily. That is why people say that, “bambara nuts have been spilt out for a person with good   stomach.”

This saying is compared to the person who uses his assets with great care, in his life. Such person knows how to take good care of his assets, by using them only on things that are important. He has a lot of wealth in his family, because of his careful use of those wealth, in his life.

This person is similar to the one who ate Bambara nuts carefully so as not to be crushed, because he also uses his assets with great care, in his life. He also teaches his people on how to use their wealth carefully. That is why he tells his people that, “bambara nuts have been spilt out for a person with good   stomach.”

This saying imparts in people an idea on being smart enough to use their assets with great care, so that they can protect them assets well, throughout their lives.

Galatians 5:16-20.

hazelnut-

 

ENGLISH: HARD GROUNDNUTS HAVE BEEN POURED OUT UPON THE ONE WHO HAS A CALM STOMACH.

This saying speaks about hard ground nuts. These kind of peanuts are food that is carefully eaten by its consumers, because they are not easily digested by those who eat them greedily. They cause problems to them after a short time. That is why people say that, “Hard groundnuts have been poured out upon the one who has a calm stomach.”

This saying is likened a man who spends his property with great care, in his life. Such person knows how to take good care of his possessions by using them only the most important things. He possesses many possessions in his family, because of his careful usage of them in his life.

This person is like the one who ate the hard peanuts carefully enough digest them, because he also uses his possessions very carefully, in his life. He also teaches his people on how to use their resources wisely. That is why he tells them that: “Hard groundnuts have been poured out upon the one who has a calm stomach.”

The saying instills in people an idea on how to be wise enough to use their resources very carefully, so that they can nicely protect them, for using them in the rest of their lives.

Galatians 5: 16-20.

930. KALAGU – KIZE. OCHA KALE ALIYO APUNILE – LYANDI.

Imbuki ya kalagu yiniyo, ilolile lyandi. Ilyandi linilo ligalimagwa jahambwa moyi numbu. Ilyoyi ulu lyuling’wa abhalimi bhiza bhujinja ijo bhajihamba moyi, lidajimilikaga kunguno ligikalakaga limanyikile duhu igiki ahanaha lyalililimilwe lyandi. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, “ocha kale aliyo apunile – lyandi.”

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo agitaga miito ga wiza ukubhuye, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agikalaga na bhutogwa bhutale ubho bhugang’wambilija ugwikala chiza na bhanhu bhakwe. Uweyi agizukagwa na bhanhu bhingi kunguno ya gubhitilila miito gawiza abhanhu bhakwe bhenabho, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga ni lyandi ilo lidajimilaga wangu, kunguno nuweyi alina miito gawiza ayo gadamilikaga ukubhanhu abho agabhitilaga iya wiza yiniyo. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “ocha kale aliyo apunile – lyandi.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhutogwa bho gubhambilija abhichabho abho bhali na makoye, kugiki bhadule gwikala na bhuyeji mu kaya jabho.

Mathayo 24:34-35.

Marko 13:31.

 

KISWAHILI: KITENDAWILI  –  TEGA.

AMEKUFA ZAMANI LAKINI ANAONEKANA – TUTA.

Chanzo cha kitendawili hicho, huangalia tuta. Tuta hilo, huwa linalimwa kwa ajili ya kupanda viazi. Hivyo, wakulima hao hata wakivichimba viazi walivyovilima ndani yake, lenyewe huwa halipotei, kwa sababu ya ukubwa wake ujioneshao wazi kwamba lilikuwepo tuta hapo. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, “amekufa zamani lakini anaonekana – tuta.”

Kitendawili hicho hulinganishwa kwa mtu yule ambaye hutenda matendo mema kwa wenzake, katika maisha yake. Mtu huyo, huwa na upendo mkubwa ambao humsaidia kuishi vizuri na watu wake. Yeye hukumbukwa na watu wengi kwa sababu ya hayo matendo yake mema aliyowatendea watu wake hao, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na lile tuta ambalo halikupotea, kwa sababu naye huwatemdea mema watu wake ambao huendelea kuyakumbuka, maishani mwao. Ndiyo maana watu hao husema kwamba, “amekufa zamani lakini anaonekana – tuta.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na upendo wa kuwasaidia wenzao walioko kwenye matatizo, ili waweze kuishi kwa furaha, katika familia zao.

Mathayo 24:34-35.

Marko 13:31.

Ridge

earth-ridge

Ridges

 

ENGLISH: I HAVE A RIDDLE – LET IT COME.

IT DIED LONG AGO BUT IT APPEARS – A RIDGE.

The basis of the overhead riddle looks at the embankment. The embankment is usually a cultivated ridge which is used for sweet potato planting. Thus, even when farmers dig up the potatoes which they grew in it, this ridge does not disappear, because of the big size of it. That is why people tell each other that, “it died long ago but it appears – a ridge.

This riddle is compared a person who does good deeds to others, in his life. This person, in turn, has deep love for him/her fellows in the family. He/she is remembered by many people because of the good deeds which he/she did for others, in life.

This person is like the embankment that is never lost, because he/she also treats his/her people with fond memories, in their lives. That is why these people say that, “it died long ago but it appears – a ridge.”

This riddle instills in people an idea on how to love their followers by helping them in their basic need, so that they can live happily in their own families.

Matthew 24: 34-35.

Mark 13:31.

929. KALAGU – KIZE. UNHABHI NG’WUNUYU MUMO UGANG’WINHILA ADALUMBAGA – NG’HUMBI.

Imbuki ya kalagu yiniyo, ilolile ng’humbi. Ing’humbi yiniyo, iginhiyagwa jililwa ija gufumila kunomo, yajanukala duhu. Iyoyi nulu agalya uyo alinayo wiguta ikanza idoo duhu igutuubha na gulomba jiliwa jingi hangi, kunguno idalumbaga. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, “unhabhi ng’wunuyu mumo ugang’winhila adalumbaga – ng’humbi.”

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli munhu uyo aginhagwa jikolo ukija ugulumba, umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo, agambilijiwagwa bho gwinhiwa sabho, hamo na bhiye nulu na Mulungu, ojimala na kulomba jingi bho ndulu nulu gulumbilija. Uweyi agabhagwishaga ng’holo abhambilija bhakwe, umukikalile kakwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga ni ng’humbi iyo iginhagwa jiliwa bho nduhu ugulumba, kunguno nuweyi agambilijiwagwa okija ugulumba, umukikalile kakwe. Hunagwene abhanhu bhagang’wilaga giki, “unhabhi ng’wunuyu mumo ugang’winhila adalumbaga – ng’humbi.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gubhiza na bhulumbi ukuwambilijiwa ubho bhagabhupandikaga gufumilila kuli Mulungu nu kubhichabho, kugiki bhadule gwikala na mbango, umuwikaji bhobho.

Luka 17: 11-19.

Mathayo 5:3.

 

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

MASKINI HUYU HATA UUMPE NAMNA GANI HANA SHUKRANI – TUMBO.

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia tumbo na upokeaji wake wa chakula. Tumbo hilo hupokea chakula kinacholiwa na mlaji bila kutoa shukrani. Lenyewe hata likishiba huanza kujisikia njaa baada ya muda mfupi tu. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, “maskini huyu hata uumpe namna gani hana shukrani – tumbo.”

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mtu yule ambaye huwa hana shukrani anaposaidiwa, maishani mwake. Mtu huyo, husaidiwa kwa kupewa mali na Mungu na wenzake, akazimaliza na kuomba tena, bila kutoa shukrani kwa mpaji wake. Yeye huwavunja moyo wale wanaomsaidia, katika maisha yake.

Mtu huyo, hufanana na lile tumbo ambalo hupokea chakula mara nyingi bila kutoa shukrani kwa mpaji wake, kwa sababu naye humaliza vitu anavyopewa na kuomba tena bila kutoa shukrani, katika maisha yake. Ndiyo maana watu humwambia kwamba, “maskini huyu hata uumpe namna gani hana shukrani – tumbo.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na moyo wa shukrani kwa misaada wanayopewa katika maisha yao, ili waweze kupata Baraka za kuishi vizuri kwenye familia zao.

Luka 17: 11-19.

Mathayo 5:3.

girl-stomarch

 

ENGLISH: I HAVE A RIDDLE – LET IT COME.

HOWEVER YOU GIVE THIS POOR HAS NO GRATITUDE – STOMACH.

This riddle looks at the stomach and its reception of food. This stomach receives food which is eaten by the eater without giving thanks. Even when it is full, it begins to feel hungry after only a short time. That is why people tell each other that, “however you give this poor has no gratitude – stomach.”

This riddle is compared to the person who is ungrateful when he is helped by others, in his life. This person is normally assisted by being given wealth by God and his companions. He finished it and starts to ask for another food again, without giving thanks to his giver. He discourages those who help him in his life.

This person is like the stomach that often receives food without giving thanks to its giver, because he also consumes the things which are given to him asks for another food again without giving thanks to those who help him in his life. That is why people say to him that, “however you give this poor has no gratitude – stomach.”

This riddle imparts in people an idea on how to be grateful to those who help them in their daily lives, so that they can receive blessings for living well with their societal members in their families.

Luke 17: 11-19.

Matthew 5: 3.

928. KALAGU – KIZE. NAGAB’ASINZILA ABHANA BHANE NG’OMBE B’ULYA NYAMA B’UGUHANGA UNKILA GUB’I NG’OMBE – IGUWA.

Imbuki ya kalagu yiniyo ilolile bhub’inzi na bhuli wi guwa bho bhanhu. Iliguwa linilo, jilijiliwa ijo jigaliwagwa guti ligagi lya bhusiga. Ilyoyi ulu ulilya ulimala ligasagilaga ilitindi ilo ligahambagwa lyab’iza iguwa hangi. Hunagwene abhanhu bhagiganilaga giki, “nagab’asinzila abhana bhane ng’ombe b’ulya nyama b’uguhanga untila gub’i ng’ombe – iguwa.”

Ikalagu yiniyo, igalenganijiyagwa kuli nimi uyo agasajaga mbiyu ja gudula gulimila migunda mitale ya kumpandikila jiliwa jingi, umukikalile kakwe. Umunhu ng’wunuyo, agalimaga migunda mitale iyo igampandikilaga jiliwa ijo agajilyaga mpaka utuula mbiyu ja gulimila migunda mitale bhuli ng’waka, aha kaya yakwe, kunguno ayidebhile isolobho ya mbiyu jinijo. Uweyi agapandikaga sabho ninyi kunguno ya b’utuuji bhokwe bho mbiyu jinijo, ijo jigang’winhaga bhusabhi bhutale, umuwikaji bhokwe.

Umunhu ng’wunuyo, agikolaga na bhana abho bhagalya ligulwa bhulihamba ilitindi lyalyo lyub’iza iguwa, kunguno nuweyi agahambaga imbuyi ja jiliwa jakwe, opandika jiliwa jingi, umubhulimi bhokwe. Uweyi agabhalanga abhana bhakwe ugusaga mbiyu ja gulimila bhuli ng’waka, umukikalile kabho. Hunagwene agabhawilaga abhanhu giki, “nagab’asinzila abhana bhane ng’ombe b’ulya nyama b’uguhanga untila gub’i ng’ombe – iguwa.”

Ikalagu yiniyo, yalanga bhanhu higulya ya gubhiza na witegeleja bho gusaja mbiyu ja guhamba hangi bhuli ng’waka, kugiki bhadule gupandika sabho ningi, umuwikaji bhobho.

Mathayo 13:8.

KISWAHILI: KITENDAWILI – TEGA.

NILIWACHINJIA WANANGU NG’OMBE WAKALA NYAMA WAKAUPANDA MKIA UKAWA NG’OMBE – MUWA.

Chanzo cha kitendawili hicho, chaangalia ukataji na ulaji wa muwa walio nao watu. Muwa ni chakula ambacho huliwa kama mbua wa mtama. Muwa huo ukiliwa hubakia sehemu isiyokomaa ya mwishoni ambayo hupandwa na kuwa muwa tena. Ndiyo maana watu huhadithiana kwamba, “niliwachinjia wanangu ng’ombe wakala nyama wakaupanda mkia ukawa ng’ombe – muwa.”

Kitendawili hicho, hulinganishwa kwa mkulima yule anayebakisha mbegu za kupanda mashamba makubwa ya kumpatia mavuno mengi kila mwaka, katika maisha yake. Mtu huyo, hulima mashamba makubwa ambayo humpatia mafuno mengi, ya kutumia hadi kusaza kama mbegu za kutosha kumsaidia kulima mashamba mengine makubwa zaidi kila mwaka. Yeye huyalima mashamba hayo makubwa kila mwaka kwa sababu ya kuielewa faida ya kutunza mbegu, maishani mwake.

Mtu huyo, hufanana na watoto wale waliokula muwa wakapanda mbegu ya sehemu iliyobakia, kwa sababu naye hutunza mbegu za kupanda kila mwaka, katika kilimo chake. Yeye huwafundisha pia watoto wake namna ya kutunza mbegu hizo na kuzitumia kila mwaka. Ndiyo maana yeye huwaambia watu wake kwamba, “niliwachinjia wanangu ng’ombe wakala nyama wakaupanda mkia ukawa ng’ombe – muwa.”

Kitendawili hicho, hufundisha watu juu ya kuwa na umakini wa kutunza mbegu za kuwawezesha kulima makubwa makubwa kila mwaka, ili waweze  kupata mafanikio mengi zaidi, maishani mwao.

Mathayo 13:8.

sugarcane-

 

sugarcane1

sugarcane-2

 

ENGLISH: I HAVE A RIDDLE – LET IT COME.

I SLAUGHTERED A COW FOR MY CHILDREN WHO ATE MEAT AND PLANTED A TAIL WHICH BECAME A COW – SUGARCANE.

This riddle speaks about the cutting and eating of sugarcane that people have. Sugarcane is a food that is eaten like millet tree. When it is eaten, the remaining sugarcane is the unripe part of the plant, which is replanted. That is why people say to one another that, “I slaughtered a cow for my children who ate the meat and planted a tail which became a cow – Sugarcane.”

This riddle is compared to a farmer who sows seed on a large field and harvests a good crop each year, in his lifetime. This man cultivates large plots of land that provide him with a good harvest, which he can use for growing many seeds enough to help him in cultivating other large fields each year. He cultivates these large fields every year because he understands the benefits of seed caring, in his lifetime.

This man, like the children who ate the sugarcane and planted the seed of the rest of the field that produced others crops, because he also takes care of the sowing seed every year, in his cultivation. He also teaches his children on how to take care of the seeds enough to use them year after year. That is why he tells his people that, “I slaughtered a cow for my children who ate the meat and planted a tail which became a cow – sugarcane.”

This riddle teaches people on how to take care of the seeds that will enable them to grow big crops every year, so that they can have more successes in their lives.

Matthew 13: 8.