208. NGOKO YALEKWA IHILILE IGUHIMBULAGA MILO MULUZUMBA

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

 

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile namgi uyo alihakaya yakwe. Ulu ucha unamgi ng’wunuyo uneka ng’witunja ntale alihoi ahakaya yiniyo, huyo aguilang’hana yose iyahakaya, kunguno olekwagwa amanile uguitumama imilimo ya hakaya yiniyo.

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo olangwa chiza na bhabhyaji bhakwe uguitumama imilimo. Umunhu ng’wunuyo adebhile ugubhalanja abhiye uguitumama imilimo iyo idulile gubhingija makoye abhanhu. Hangi amanille nugubhalanghana chiza abhanhu bhakwe. Kuyiniyo lulu, umunhu ng’wunuyo alenganilile ni ngoko iyo yalekwa ihilile.

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhalanga chiza abhanhu bhabho ugujilanghana ikaya nu guitumama imilimo yabho,  haho bhadininga ukuwelelo. Ubhulangwa bhunubho bhugubhambilija abhanhu bhenabho ugujilabhila chiza ikaya jabho, na guitumama chiza imilimo iyo idulile gujib’eja chiza ikaya jinijo. Hangi bhugubhambilija uguikala chiza na bhichabho umuwikaji bhobho.

2Timotheo 1:6-7.

Yohane 21:17-19.

KISWAHILI: KUKU ALIYEACHWA AKIWA ANAFAHAMU KUWIKA ATOAYE SAUTI KUBWA KWENYE KIJUMBA

Chanzo cha methali hiyo chaangalia mzee aliyeko kwenye familia yake. Mzee huyo akifa na kuacha kijana mkubwa yupo pale nyumbani, huyo ndiye atakayelinda yote yaliyopo pale nyumbani, kwa sababu aliachwa akiwa anazifahamu kazi zilizopo kwenye familia hiyo.

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu aliyefundishwa vizuri na wazazi wake namna ya kuzifanya vizuri kazi za pale nyumbani. Mtu huyo afahamu kuwafundisha watu namna ya kuzitekeleza vizuri kazi hizo ziwezazo kuwasaidia watu hao katika kuondoka kwenye matatizo. Zaidi ya hayo, mtu huyo afahamu kuwatunza vizuri watu wake. Kwa hiyo basi, mtu huyo afanana na kuku aliyeachwa akiwa anafahamu kuwika.

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwafundisha vizuri watu wao namna ya kuzijali vizuri familia zao, kabla hawajaaga dunia. Mafundisho hayo yatawasaidia watu hao katika kuzilea vizuri familia zao, na kuwalinda itakiwavyo wale waishio nao katika maisha yao.

207. GULALA NA IBHUDU

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya kahayile kenako ilolile bhanhu ab’ob’atogilwe gukeleja ugumisha. Abhanhu bhenabho b’agalalaga imo mpaga bhab’ilitija ilikanza ilya gumisha. Ubhukeleja bho gumisha bhunubho, hubho bhugitanagwa bho ‘gulala na ibudu.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agakelejaga ugushiga ukumilimo yakwe bhuli makanza. Umunhu ng’wunuyo adadimilaga chiza iratibha yakwe iyoidulile gung’wambilija ugupandika solobho bhuli lushigu umuwikaji bhokwe. Ubhukeleja bhunubho bhugenhaga makoye ukuli munhu ng’wunuyo gagugaiwa imilimo na gub’iza na nzala ahakaya yakwe.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gwanguha uguja ukumilimo yabho. Uwanguhi bhunubho ubhogushika ukimilimo yabho, bhugub’enhela solobho na wasa bho gujib’eja chiza ikaya jabho. Yigelelilwe abhanhu bhenabho bhikomeje uguitumama chiza imilimo yabho yiniyo kugiki bhadule gupandika matwajo mingi ayo gadulile gujikaja chiza ikaya jabho.

Ijinagongeja, akahayile kenako, kalanga bhanhu higulya ya gujileka inhungwa ija bhukeleja ubhoguja ukumilimo yabho, kunguno ubhukeleja bhunubho bhudulile gub’enheleja gupandika makoye gagupejiwa umumilimo yabho.

Mathayo 24:42.

Mathayo 25:11-13.

KISWAHILI: KULALA KWA KUCHELEWA KUAMUKA

Chanzo cha msemo huo chaangalia watu wale wapendao kuchelewa kuamuka. Watu hao hulala kimoja mpaka kupitiliza muda wa kuamuka. Uchelewaji huo wa kuamuka, ndio huo uitwao ‘kulala kwa kuchelewa kuamuka.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu ambaye huchelewa kufika kwenye kazi zake kila wakati. Mtu huyo huwa hatunzi ratiba yake ile iwezayo kumsaidia katika kupata mafanikio yatakiwayo kila siku katika maisha yake. Uchelewaji huo huleta matatizo kwa mtu huyo, yakiwemo yale ya kukosa chakula katika familia yake na hata kupelekea hatari ya kufukuzwa kazi na waajiri wake.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwahi kufika kwenye kazi zao. Kuwahi kwenda kazini huwaletea watu faida za kuzijenga vizuri familia zao. Yafaa watu waendeleze uwajibikaji mzuri wa kuyatekeleza majukumu yao ya kila siku.

Zaidi ya hayo, msemo huo huwafundisha watu juu ya huziacha tabia za kuchelewa kwenda kazini, kwa sababu uchelewaji huo huwarudisha watu nyuma kimaendeleo kutokana na kupelekea kwao kushinda kutimiza malengo yao, na hata kupoteza kazi maishani mwao.

Mathayo 24:42.

Mathayo 25:11-13.

206. ULU MUNHU ALIHISUMBI LAMALAMA, LELO NZU INGEHOI WASUKAGA

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile ntongeji obhanhu na abho alib’atongela. Abhanhu bhenabho abho alib’atongela untongeji ng’wunuyo, b’agikalaga bhung’wikumbilija iki bhali hasilili yakwe. Aliyo lulu, ulu winga ahisumbi lya bhutale untongeji ng’wunuyo, agasukaga, kunguno abhanhu bhenabho b’agandyaga guyuyizuka imib’i iyo obhitilaga aho olihisumbi lya b’utale. Gashinaga guligonhana igiki, ‘ulu munhu alihisumbi lamalama,  lelo nzu ingehoi wasukaga.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agab’itiliaga ya bhubhi abhanhu abho bhalihasilili yakwe umuwikaji bhokwe. Umunhu ng’wunuyo adab’adililaga chiza abhanhu bhakwe. Abhanhu bhenabho bhagang’wikumbilijaga untale obho ng’wunuyo, kunguno bhali hasilili yakwe duhu, ulu winga ahisumbi ilya bhutale bhokwe agusuka. Hunagwene abhanhu bhagayombaga giki, ‘ulu munhu alihisumbi lama lama, lelo nzu inge hoyi osukaga.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gub’itila yawiza abhanhu abho bhali hasilili yabho, kunguno nabho bhali bhanhu abho bhalisawa na bhoi. Gashinaga lulu, yigelelilwe abhanhu bhilange chiza ugwikala bho mholele na abhanhu bhabho bhenabho abho bhali hasilili yabho, kugiki, bhadule uguyega nabho shigu jose.

Kutoka 13:9.

Mathayo 6:1-6.

Luka 14:7-9.

KISWAHILI: MTU AKIWA KWENYE CHEO NDIYO NDIYO, AKIONDOKA PALE HUONEKANA HANA FAIDA

Chanzo cha methali hiyo chaangalia kiongozi wa watu na wale awaongozao. Watu hao awaongozao kiongozi huyo, huwa wanambembeleza kwa vile wako chini yake. Lakini basi, akiondoka kwenye kiti chake cha ukubwa kiongozi huyo, huonekana kama hana faida kwao, kwa sababu watu hao huanza kuyakumbuka maovu yale aliyowatendea wakati akiwa kwenye cheo hicho. Kumbe, ni kweli kwamba, ‘mtu akiwa kwenye cheo ndiyo ndiyo, akiondoka huonekana hana faida.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu ambaye huwafanyia maovu watu ambao wako chini yake katika maisha yake. Mtu huyo huwa hawajali vizuri watu wake. Watu hao humbembeleza mkubwa wao huyo kwa sababu tu watu chini yake, akiondoka kwenye cheo cha ukubwa wake hatakuwa na maana au faida kwao. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘mtu akiwa kwenye cheo ndiyo ndiyo, akiondoka huonekana hana faida.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuwatendea mema watu walioko chini yao, kwa sababu hao nao ni watu waliosawa nao. Kumbe basi, yafaa watu wajifunze kuishi kwa amani vizuri na watu hao, ili waweze kufurahi pamoja nao hata wakati ule watapoacha vyeo vyao.

Kutoka 13:9.

Mathayo 6:1-6.

Luka 14:7-9.

205. GUNAMLA NDUGUYO GWIDIMA MUNDA

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya kahayile kenako ilolile b’ulamuji bho bhanhu abho bhalibhudugu. Igabhizaga nimo gogwiyumilija umubhulamuji bhunubho kunguno unamuji ng’wunuyo aganolaga unduguye ocha soni, nulu minara.

Kuyiniyo lulu, umunhu ng’wunuyo agidimaga munda ijinagubhuhaya ubhunghana hape. Gunagwene abhanhu bhagayombaga giki ‘gunamla nduguyo gwidima munda.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agabhuyombaga ubhunghana hape, ulu alibhalamula abhaduguye. Umunhu ng’wunuyo agiyumilijaga bho gukengela chiza imihayo yiniyo haho adinafunya ubhulamuji bhokwe. Ulu obhupandika ubhunghana bhunub’o agabhuhaga hape.

Adachaga soni nulu minara, ugubhuyomba ubhunghana bhunub’o, ulu alibhalamula abhaduguye. Kuyiniyo lulu, umunhu ng’wunuyo adeb’ile ugubhufunya ubhulamuji ubho nghana ukubhaduguye, kunguno amanile igiki, ‘ugunamla nduguyo gwidima munda.’

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya gumana chiza ugubhalamla abhanhu bhogubhuhaya ubhunghana hape. Yigelelilwe abhanhu bhenabho bhite bhukengeji bho kuimana chiza imihayo, kugiki bhabhudebhe  ubhunghana ubho gudula gubhambilija uguyihaya hape inhana, ulu bhalibhalamla abhanhu bhabho.

Luka 23:14-`5.

Yohana 8:7.

KISWAHILI: KUMHUKUMU NDUGU YAKO KUJISHIKA TUMBONI.

Chanzo cha msemo huo chaangalia hukumu ya watu ambao ni ndugu. Huwa kuna kazi ngumu ya kuvumilia kwa sababu mwamuzi au hakimu huyo humwangalia ndugu yake na kumuonea aibu.

Kwa hiyo basi, mtu huyo hujishika tumboni katika kuusema wazi ukweli. Ndiyo maana watu husema kwamba, ‘kumhukumu ndugu yako, kujishika tumboni,’ kwa sababu ya ugumu wa kazi hiyo.

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu ambaye huusema wazi ukweli ahukumupo watu wakiwemo ndugu zake. Mtu huyo huvumilia kwa kufanya utafiti wa maneno hayo vizuri, kabla hajatoa hukumu yake.

Akiupata ukweli huo huusema wasi. Haoni aibu katika kuusema ukweli huo ahukumupo ndugu zake. Kwa hiyo basi, mtu huyo afahamu kutoa hukumu ya haki kwa ndugu zake, kwa sababu aelewa kuwa, ‘kumhukumu ndugu yako kujishika tumboni.’

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuelewa vizuri juu ya kutoa hukumu za haki kwa watu kwa kuusema ukweli wasi wasi. Yafaa watu hao wafanye utafiti wa kuwawezesha kuuelewa ukweli wa maneno ili wautumie ukweli huo katika kutoa hukumu iliyo ya haki kwa watu wawamuao kwa kuusema wasi ukweli huo.

Luka 23:14-`5.

Yohana 8:7.

204.UDAKUNG’HUNHAGE NYA KUNG’HUNI

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya kahayile kenako ilolile ng’hung’huni. Ing’hung’huni yiniyo igalumaga na gwib’isa, kunguno ya gogoha gubhonwa nuyo yanumaga. Umunhu uyo yanumaga agumanauyichola oyigaiwa. Ulu wiyib’a umunhu ng’wunuyo yanuma na gwib’isa hangi. Nose abhanhu bhuyiwila giki, ‘udakung’hung’hunage nya kung’huni,’ ulu umunhu ng’wunuyo wikolaga chene.

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agikalaga ab’isile mhayo uyo agumanile. Umhayo uyo agub’isile gunuyo gugab’aminyaga abhiye abho agikalaga nabho. Abhiye bhenabho bhagang’wilaga giki, adakung’hunage nya kung’huni.’ Hichene agalenganijiyagwa na ng’hung’huni, kunguno najo jigalumaga na gwibhisa.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya guleka inhungwa  ija bhub’i umukajile kabho, kunguno ijinijo jigab’aminyaga abhichabho abho bhagikalaga nabho. Gashinaga lulu, yigelelilwe abhanhu bhenabho bhadilile shitwa sha wiza ijojidulile gubhambilija ugujib’eja chiza ikaya jabho.

KISWAHILI: USIKIMBIE KI KUNGUNI

Chanzo cha msemo huo chaangalia kunguni. Kunguni huyo ni mdudu ambaye huuma na kujificha kwa sababu ya kuogopa kuonwa na yule aliyemuuma. Mtu huyo aliyemuuma humtafuta na kumkosa. Akijisahamu tu mtu huyo, kunguni huyo humuuma na kujificha tena. Mwishowe watu wakawa wakiambiana kwamba, ‘usikimbie ki kunguni,’ ndiyo ukawa msemo wa kuwaonya watu waache tabia hiyo.

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu ambaye huficha jambo analolifahamu. Jambo hilo alifichalo huwaumiza wenzake aishio nao. Wenzake hao humwambia kwamba, asikimbie ki kunguni. Hivyo ndivyo mtu huyo afananishwavyo na kunguni kwa sababu naye huuma kama kunguni aumavyo na kujicha.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuachana na tabia zilizombaya maishani mwao, kwa sababu tabia hizo huwa zinawaumiza wenzao waishio nao. Kumbe basi, yafaa watu hao wafuatilie matendo yaliyo mema yawezayo kuwasaidia katika kuzijenga vizuri familia zao.

1 Samweli 3:17.

Matendo 5:7-9.

203. KALALA KUNZE UDUKISAGILA

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya lusumo lunulo ilolile ginhu ijo jilikule na munhu nhebhe uyo ajisagililwe. Iginhu jinijo jidadule ugungunana umunhu ng’wunuyo, kunguno jilikule nu wei. Hunagwene abhanhu abha kale bhagayomba giki, ‘kalala kunze udukisagila.’

Ulusumo lunulo lugalenganijiyagwa kuli munhu uyo agisagilaga sabho ja bhanhu bhangi. Umunhu ng’wunuyo adabhutumamilaga chiza ubhudula bhokwe ubho ugutumama milimo iyagumpandikila sabho ja gung’wambilija uguyibheja chiza ikaya yakwe. Agalindilaga bhanhu bhangi, guti bhaduguye, bhang’winhe jikolo, nulu bhang’wambilije utuitumama imilimo yakwe.

Kuyiniyo lulu, ulu bhaduma abhanhu bhenabho ugung’wambilija umunhu ng’wunuyo, agapandikaga makoye ayo gadashilaga aha kaya yakwe. Ijinagunghugula umunhu ng’wunuyo, abhanhu bhagang’wilaga giki, ‘kalala kunze udukisagila.’

Ulusumo lunulo lolanga bhanhu higulya ya gubhutumamila chiza ubhudula bhobho ubho bhalinabho, ubho gutumama milimo iyo idulile gubhingija amakoye gabho genayo. Gashinaga lulu, yigelilwe abhanhu bhaleke ugubhalindila bhanhu bhangi, bhabhambilija uguitumama imilimo iyo bhadulile abhoyi bhinikili, uguitumama.

Kumbukumbu 30:11-14.

Mithali 30:4.

Yohana 3:13.

KISWAHILI: KALALAKO KWINGINE HUTAKATEGEMEA

Chanzo cha methali hiyo chaangalia kitu kilichoko mbali na mtu fulani ambacho yeye hukitegemea. Kitu hicho hakiwezi kumsaidia mtu huyo kwa sababu kiko mbali naye. Ndiyo maana watu wa kale walisema, ‘kilalacho kwingine hutakitegemea.’

Methali hiyo hulinganishwa kwa mtu ambaye hutegemea mali za watu wengine. Mtu huyo haufanyii kazi itakiwavyo uwezo wake alionao katika kufanya kazi ziwezazo kumpatia mali za kumsaidia katika kuijenga vizuri familia yake. Husubiri watu wengine wakiwemo ndugu zake, wampatia vitu au wamsaidie kufanya kazi zake, ambazo hata yeye mwenyewe aweza kuzifanya.

Kwa hiyo basi, watu hao wakishindwa kumsaidia mtu huyo hupata matatizo yasiyoisha katika familia yake. Watu hao humuonya mtu huyo kwa kumwambia kwamba, ‘kilalacho kwingine hutakitegemea.’

Methali hiyo hufundisha watu juu ya kuutumia vizuri uwezo walionao wa kufanya kazi ziwezazo kuwaondolea matatizo hayo. Kumbe yafaa watu waache kuwasubiri watu wengine, wawasaidie kuzifanya kazi ambazo hata wao wenyewe waweza kuzifanya.

Kumbukumbu 30:11-14.

Mithali 30:4.

Yohana 3:13.

202. BHUSIGA BHO GULANDA BHUTAMALAGA NZALA HAKAYA

Research sponsored by: Don Sybertz, with special thanks to Rev Joe Healey (African Proverbs, Sayings and Stories)

Imbuki ya kahayile kenako ilolile b’usiga ubho gulanda aha kaya ya ng’wa munhu. Ub’usiga bhunubho b’ugab’izaga bhugehu duhu, kunguno unandi obho agab’ub’uchaga wei kugiki bhagazugilwe abhanhu bhakwe bhalye. Gashinaga ub’usiga bhunubho bhugashilaga kulikanza liguhi duhu. Kuyiniyo lulu, unandi ob’usiga ng’wunuyo  agisangaga bhuli lushigu adinabhusiga aha kaya. Hunagwene, abhanhu bhagayombaga giki ‘b’usiga bho gulanda bhudamalaga nzala hakaya.’

Akahayile kenako kagalenganijiyagwa kuli munhu uyo agab’izaga alalilile aha kaya yakwe bhuli lushigu kunguno ya bhukokolo bhokwe ubho gutumama milimo. Umunhu ng’wunuyo agikalaga bho gumana wilandilija ijiliwa bhuli lushigu. Kunguno yiniyo, abhiye abho bhandebhile igiki alinkokolo, bhagang’wilaga giki, ‘b’usiga bho gulanda b’udamalaga nzala hakaya,’ kugiki atumame milimo ya gudula kumpandikila jiliwa umunhu ng’wunuyo.

Akahayile kenako kalanga bhanhu higulya ya kub’iza bhakamu bha gutumama milimo ya gubhapandikila jiliwa ijo jidulile gumala nzala umukaya jabho. Ubhukamu ubho gutumama milimo bhunubho, bhugub’enhela sabho za gudula gubhambilija ijinagujib’eja chiza ikaya jabho.

Mithali 20:4.

2Wathesalonike 3:10.

KISWAHILI: MTAMA WA KUAZIMA HAIMALIZI NJAA KWENYE FAMILIA

Chanzo cha msemo huo chaangalia mtama wa kuazima kwenye familia. Mtama huo huwa kidogo kwa sababu muazimaji wake huubeba yeye mwenyewe ili wakapikiwe watu wake wale. Kumbe mtama huo huisha kwa muda mfupi tu. Kwa hiyo, muazimaji wa mtama huyo hujikuta hana mtama karibu kila siku, kwenye familia yake. Ndiyo maana, watu husema kwamba, ‘mtama wa kuazima haumalizi njaa kwenye familia.’

Msemo huo hulinganishwa kwa mtu ambaye huwa ana njaa nyumbani kwake kila siku, kwa sababu ya uvivu wake wa kufanya kazi. Mtu huyo kuishi kwa kuazima chakula kwa watu wengine karibu kila siku. Kwa sababu hiyo, wenzake ambao humfahamu kwamba ni mvivu, humwambia kwamba, ‘mtama wa kuazima haumalizi njaa kwenye familia,’ ili afanye kazi za kumpatia chakula mtu huyo.

Msemo huo hufundisha watu juu ya kuwa na bidii ya kufanya kazi za kuwapatia chakula kiwezacho kumaliza tatizo la njaa kwenye familia zao. Bidii hiyo, itawapatia watu hao mali za kuweza kuwasaidia katika kuzijenga vizuri familia zao.

Mithali 20:4.

2Wathesalonike 3:10.